het Symbolisme van Gustave Moreau

Gustave Moreau was niet zo radicaal als de impressionisten, maar ook geen navolger van de heersende academische stijl. Zijn symbolistische schilderijen tonen klassieke mythologische onderwerpen, maar dan in een droomwereld vol verwijzingen. Hoe vernieuwend was de kunst van Gustave Moreau?

Gustave Moreau begon zijn loopbaan in de klas van François Edouard Picot aan de École des Beaux-Arts. Maar zijn stijl dreef al snel af van de klassieke academiekunst. Na twee mislukte pogingen om de Prix de Rome te winnen, verliet hij daarom voortijdig de kunstacademie. Eenmaal ontsnapt aan het keurslijf van de École des Beaux-Arts, zocht hij nieuwe inspiratiebronnen.

Gustave Moreau

Gustave Moreau leerde de schilderkunst door oude meesters te kopiëren in het Louvre. Ook ondernam hij een lange reis naar Italië, waar hij fresco’s uit de Renaissance en de meesterwerken uit de oudheid bestudeerde. In de Villa Farnesina maakte hij een kopie van Sodoma’s bruiloft van Alexander en Roxane. Hij gebruikte de compositie later in andere schilderijen, zoals zijn werk over de mythe van Jason en Medea.

Moreau voelde zich aangetrokken tot de Romantiek, waarin emoties en beleving centraal stonden. In Frankrijk was Eugène Delacroix zijn grote voorbeeld. Moreau bewonderde Delacroix’s kleurgebruik en composities. In onderstaande schilderijen van de Sint Joris en de draak is goed te zien hoe Moreau dezelfde compositie gebruikte als Delacroix, maar zelf extra details toevoegde. Zo is op de achtergrond de dochter van de koning te zien, die hij redde van de draak.

Oedipus

Ondanks zijn afkeer van de kunstacademie, exposeerde Moreau zijn werk toch op jaarlijkse salon. Zijn doorbraak beleefde hij met een reactie op Jean Auguste Dominique Ingres. Moreau schilderde het verhaal van Oedipus, die de stad Thebe bevrijdde van een sfinx. De sfinx hield de bewoners van Thebe gevangen en wilde alleen mensen doorlaten, die een raadsel konden oplossen. Iedereen die fout antwoordde werd vermoord. Op de schilderijen van Moreau en Ingres zijn de voeten van de omgekomen voorgangers nog te zien. Ook Oedipus kreeg het raadsel van de sfinx voorgeschoteld: “Welk wezen loopt in de morgen op vier voeten, ’s middags op twee en ’s avonds op drie?” Oedipus antwoordde met de mens, die als baby kruipt, als volwassene rechtop loopt en als hij oud is met een stok loopt.

Moreau lijkt de compositie van Ingres te hebben overgenomen. Hij schilderde het moment vlak voor het antwoord. De sfinx hangt al om Oedipus heen, klaar om hem te grijpen als hij het verkeerde antwoord geeft. Maar Moreau gaat een stap verder dan Ingres en verstopt allerlei extra verwijzingen in het schilderij. Achter Oedipus staat een laurierboom, gewijd aan Apollo als symbool van eer. Denk bijvoorbeeld aan de lauwerkransen, die winnaars van sportwedstrijden krijgen omgehangen. Achter de sfinx staat juist een vijgenboom, een traditioneel symbool van zonde. De mogelijke dood van Oedipus wordt gesymboliseerd door de urn en de slang.

Salome

De verwijzingen in de schilderijen van Moreau werden belangrijke kenmerken van de symbolistische schilderkunst. In zijn schilderij van Jupiter en Semele nemen de symbolen een grotere plaats in dan het hoofdverhaal. Volgens de mythe was Zeus (Griekse naam voor Jupiter) verliefd op Semele. Hera, de vrouw van Zeus, ontdekte zijn affaire met Semele en wilde wraak nemen. Hera vermomde zich als een oud vrouwtje en zaaide twijfel bij de zwangere Semele over haar relatie met Zeus. Semele eiste vervolgens van Zeus dat hij zich in de volle glorie van zijn goddelijkheid zou laten zien. Zeus gehoorzaamde. Maar de hitte van de bliksemschichten van Zeus werd Semele fataal. Zeus kon alleen de premature baby redden uit haar moederschoot. Hij naaide hem onder zijn huid, waar de baby (de God Dionysos) zich ontwikkelde tot zijn geboorte.

In het schilderij van Moreau zit Zeus op zijn troon en ligt het gewonde lichaam van Semele op zijn schoot. Onder de troon zien we de vleugels van de adelaar, het symbool van Zeus. Maar het lijkt Moreau nauwelijks om de mythe te gaan. Rond de troon zitten de verpersoonlijking van de dood en de treurnis. De dood heeft een bebloed zwaard in haar handen. De treurnis heeft een doornenkroon, als verwijzing naar het lijden (net als Jezus Christus). De lelie in haar handen is een symbool van zuiverheid. De twee sfinxen, onderaan het schilderij, symboliseren het verleden en de toekomst.

Symbolisme

Moreaus schilderij gaat dus niet over de mythe van Jupiter en Semele, maar vooral om de tragiek van de dood. Hij gebruikt de mythe om een groter, algemener thema af te beelden. Hiermee gaat Moreau een laag dieper dan de klassieke academiekunst. Hij zoekt naar de onderliggende emoties en ervaringen. In dit geval gaat het hem om rouw, een gevoel dat veel mensen herkennen.

Moreau gebruikt hiervoor symbolen en verwijzingen. Als kijker is dit niet altijd makkelijk. Hoe moet je immers de betekenis van alle symbolen in het schilderij kennen? Maar zelfs zonder uitleg over alle verwijzingen in het schilderij, zijn de werken van Gustave Moreau een genot voor het oog. Moreau creëerde een droomwereld vol weelderige vegetatie. In Jupiter en Semele lijken Oosterse en Westerse culturen door elkaar heen te lopen, alsof Moreau wil laten zien dat de tragiek van de dood universeel is.

19e eeuwse kunst

Lees ook onze andere artikelen over het impressionisme en andere 19e eeuwse kunststromingen: