James Ensor schilderde tientallen kleurrijke schilderijen waarin maskers en skeletten de hoofdrol spelen. Waar maskers vaak bedoeld zijn om te verbergen, gaat Ensors werk juist over de ontmaskering. Hij gebruikte maskers voor harde maatschappijkritiek.
James Ensor is de schilders van maskers. Neem het schilderij “de Intrige”. Wat is er aan de hand? We zien een bruidspaar in een menigte, waarin iedereen een masker draagt. De vrouw heeft het bruidsboeket nog in de hand en stelt met een handgebaar haar man voor. Hij heeft een gele jas aan met een hoge hoed. Maar wat wil de boerse vrouw met het kind in haar hand van hem? Is dit zijn kind? Het blijft allemaal onduidelijk.
Maskers in het werk van James Ensor
James Ensor groeide op in Oostende. Zijn moeder had hier een winkeltje met souvenirs, schelpen en carnavalsartikelen zoals maskers en kostuums. Met Carnaval verkleedden de mensen zich en vonden de maskers gretig aftrek. De maskers gaven een komische noot aan het volksfeest. Al vanaf kinds af aan was James Ensor dus omgeven door maskers.
Maar in de schilderijen van Ensor zijn maskers niet alleen komisch bedoeld. Vaak gebruikt Ensor maskers om emoties en karaktereigenschappen uit te vergroten. In ‘de Intrige’ (afbeelding boven het artikel) kijkt de bruid een beetje arrogant, terwijl de man vooral geschrokken is. Wat is hem overkomen? Kunsthistorici hebben gesuggereerd dat Ensor een visie geeft op het huwelijk. De man lijkt opgesloten in zijn huwelijk en kan nergens meer heen. Alleen de dood, gepersonifieerd door het skelet met de grote kaak, zal hem bevrijden.
In 1911 schreef Ensor theaterstuk La Gamme d’Amour waarvoor hij zelf de muziek, het scenario en de decors ontwierp. Het stuk gaat over de liefde tussen een muzikant en een winkelmeisje in een carnavalswinkel. Het lijkt een liefdessprookje totdat de ouders zich tegen de relatie verzetten. Maar de carnavalsmaskers in de winkel komen tot leven en brengen de ouders op andere gedachten.
Les XX
Ensor gebruikt het masker bijna systematisch als een instrument van de ontmaskering. Ensors maskers zijn dus niet bedoeld om de mens te verbergen, maar de bespottelijke, boosaardige, lelijke of trieste maskers tonen juist de ware aard van de mens. In de Wanhoop van Pierrot toont Ensor de eenzaamheid van de mens in de boze buitenwereld. Ook zijn eigen critici neemt hij op de hak. Volgens sommige interpretaties hangt Ensor zelf aan de strop in “Geraamten twisten om een gehangene”, terwijl twee skeletten (de kunstcritic) twisten om zijn lijk. De mensen achter de coulissen zouden dan symbool staan voor het publiek, waarvan sommigen voor en anderen tegen zijn kunst zijn.
James Ensor was in 1883 mede-oprichter van Les XX, een revolutionaire avant-garde beweging die de verstarde conventies van de Belgische kunstwereld doorbrak. Initieel vond James Ensor bij de jaarlijkse tentoonstellingen van Les XX een platform om schilderijen te tonen. Maar tijdens de salon van 1889 bleek zelfs Les XX niet klaar voor zijn maatschappijkritiek. Zijn monumentale werk ‘De Intocht van Christus in Brussel’ zorgde voor controverse en werd afgewezen. Op dit meer dan vier meter brede doek, stond Christus afgebeeld in een chaotische massa van groteske maskers. De gemaskerde militairen en karikaturen van gezagsdragers werden door veel tijdgenoten gezien als een godslasterlijke aanval op kerk en staat.
Succes
Aanvankelijk werden de maskerschilderijen van Ensor dus met scepsis ontvangen, omdat ze onbegrijpelijk waren voor het toenmalige publiek. Critici vonden zijn taferelen met maskers en skeletten vaak te scabreus en ongeschikt voor publieke vertoning, waardoor zijn erkenning als serieus kunstenaar werd belemmerd. Maar na 1900 onderging de waardering voor Ensors werk een herwaardering. Zijn bekendheid nam toe door deelname aan Europese tentoonstellingen, en verzamelaars begonnen zijn werken te appreciëren.
In 1929 bij de opening van BOZAR in Brussel kreeg Ensor een grote solo-tentoonstelling, die zijn reputatie als pionier van de moderne kunst definitief vestigde. De opening werd door het personeel gevierd met -hoe kan het ook anders- maskers! Tegenwoordig wordt Ensor beschouwd als een van de belangrijkste Belgische kunstenaars. België viert dit jaar het Ensorjaar, omdat Ensor dit jaar 75 jaar geleden is overleden. Zijn maskerschilderijen worden nu geprezen om hun grensverleggende karakter en invloed op latere kunststromingen zoals het expressionisme en surrealisme.
James Ensor met het personeel van Bozar in 1929
Meer artikelen over 19e eeuwse kunst?
Lees ook onze andere artikelen over het impressionisme en andere 19e eeuwse kunststromingen:
