Van dichtbij zijn het losse puntjes verf, van veraf is het een stralend landschap. De Franse kunstschilder Georges Seurat vernieuwde de schilderkunst met het pointillisme. Waarom gebruikte Seurat klein puntjes verf voor zijn schilderijen? En hoe modern was Seurat eigenlijk?
In 1884 won Pierre Puvis de Chavannes de belangrijkste prijs op de salon met Le Bois sacré cher aux arts et aux muses. Zijn schilderij toont de muzen in een idyllisch landschap met een marmeren triomfboog. Het is een droomachtig werk. De muzen dragen Griekse gewaden en zijn rustig met elkaar in gesprek. Het schilderij is het toonbeeld van academiekunst, vanwege de klassieke stijl en het mythologische onderwerp.
Henri Toulouse de Lautrec – Parodie op Le Bois sacré cher aux arts et aux muses
Pierre Puvis de Chavannes
De degelijke mythologische schilderijen van Pierre Puvis de Chavannes stonden eind 19e eeuw onder druk. Een nieuwe generatie kunstenaars was in opkomst. Monet, Renoir en andere impressionisten schilderden met een snelle toets en hadden een grote liefde voor kleur. Vergeleken met hun levendige werken waren de schilderijen Puvis de Chavannes somber en vlak.
Henri Toulouse de Lautrec zag het schilderij van Puvis de Chavannes op de salon. Voor de lol maakte hij een parodie op het werk, waarin de Parijse bourgeoisie met hoge hoeden tussen de muzen staat. De triomfboog heeft een klok gekregen en er staat een schildersezel tussen de muzen. Toulouse de Lautrec parodieerde zo de verheven smaak van de academici, die in zijn ogen verouderd was.
Georges Seurat – Landschap met le Pauvre Pêcheur
Georges Seurat
Hoewel Pierre Puvis de Chavannes schilderde binnen de academische traditie, probeerde hij ook te vernieuwen. In 1881 toonde hij op de jaarlijkse salon ‘de Arme Visser‘, een dramatische doek met een uitgemergelde man met een vrouw en kind in een verlaten landschap. Het doek kreeg veel kritiek uit academische hoek, maar veel jonge kunstenaars waren onder de indruk. Seurat zag het werk van Puvis op de Salon en kopieerde het werk in een landschapsschilderij.
Georges Seurat was gefascineerd door de wetenschappelijke benadering van De Chavannes. Het is bekend dat ze elkaar vaak ontmoetten en discussieerden over de technische aspecten van de schilderkunst. Net als Pierre Puvis de Chavannes experimenteerde Seurat graag met kleur. Zo volgde Seurat de kleurentheorie van Michel Eugène Chevreul, die stelde dat de perceptie van kleur verandert door de kleuren er omheen (zie kader). Vooral door primaire contrasterende kleuren naast elkaar te zetten lijken ze feller.
Un dimanche après-midi à l’Île de la Grande Jatte
Veel impressionistische kunstenaars werkten in de openlucht, zodat ze hun waarnemingen meteen konden vertalen in verf. Monet schilderde de veranderingen in lichtval, weer en seizoenen. Hij ving ‘het moment’ op het doek. Ook Seurat werkte graag in de openlucht, maar alleen om te schetsen. De uiteindelijke schilderijen maakte hij in zijn atelier. Zijn techniek met kleine puntjes verf was erg arbeidsintensief en kostte dus veel tijd. Zijn werkwijze was dus minder modern dan zijn impressionistische tijdgenoten.
In de zomer van 1884 ging Seurat naar het Grande Jatte eiland in de Seine. Veel Parijzenaars kwamen hier om te genieten van het mooie weer aan het water. Seurat maakte tientallen olieverf schetsen van het Grande Jatte eiland om de beste compositie voor zijn uiteindelijke schilderij te bepalen. Hij oefende op de weergave van de personen en de schaduwen. Twee jaar lang werkte Seurat aan het meesterwerk, waarbij volgens de kleurentheorie van Michel Eugène Chevreul puntjes van tegengestelde kleuren naast elkaar plaatste.
Georges Seurat – Olieverfschetsen voor Un Dimanche Après-midi à l’Île de la Grande Jatte
Pointillisme
Un dimanche après-midi à l’Île de la Grande Jatte laat zien dat de academische kunst en de impressionistische kunst dichterbij elkaar ligt, dan vaak wordt gezegd. Seurat werkte net als de academische kunstenaars volgens de laatste wetenschappelijke inzichten en maakte talloze voorstudies. Seurat en Puvis de Chavannes inspireerden elkaar en hadden invloed op elkaars. De compositie van Seurats schilderij doet denken aan Le Bois sacré cher aux arts et aux muses van Pierre Puvis de Chavannes met de grote waterpartij aan de linkerkant van het schilderij.
Het onderwerp is echter verre van klassiek. Waar Pierre Puvis de Chavannes koos voor een mythologisch utopia, schildert Georges Seurat het dagelijks leven. Het eiland Grand Jatte stond eind 19e eeuw niet alleen bekend als recreatieplek, maar ook vanwege de prostitutie. Veel kunsthistorici hebben zich daarom afgevraagd of er sekswerkers afgebeeld staan op het doek.
Navolgers
Georges Seurat overleed op slechts 31 jarige leeftijd aan een infectieziekte. Maar in zijn korte carrière heeft hij een enorme invloed gehad op het post-impressionisme. Zo werd de kleurentheorie van Chevreul ook gebruikt door andere kunstenaars. Ook Vincent van Gogh plaatste tegengestelde kleuren naast elkaar (geel-blauw) voor een meer intense kleurbeleving. Hoewel Van Gogh nooit echt als pointillist heeft gewerkt, komt zijn streepjes-techniek uit de Sterrennacht er dicht bij in de buurt.
Het pointillisme werd wel overgenomen door andere kunstenaars als Camille Pissarro en Paul Signac. Seurats navolgers waren echter vaak minder theoretisch onderlegd. Al snel werd daarom de kleurentheorie van Chevreul losgelaten. Kunstenaars als Henri Edmond Cross en Maximilien Luce werkten nog wel met puntjes verf, maar gebruikten niet alleen tegengestelde kleuren. In latere doeken gaat de helderheid van het pointillisme, die zo typerend is voor de schilderijen van Seurat, daarom verloren.
