Susanna’s Strijd: Van Bijbelverhaal tot #MeToo

Het Bijbelverhaal van Susanna en de ouderlingen is na tweeduizend jaar nog steeds actueel: veel vrouwen krijgen ook anno 2024 te maken met seksuele intimidatie. Door de eeuwen heen vertellen kunstenaars Susanna’s verhaal, maar voor wie? Voor het slachtoffer, of voor de mannelijke toeschouwer?

De statistieken liegen er niet om: driekwart van de Nederlandse vrouwen heeft ervaring met seksuele intimidatie, tien procent is slachtoffer van verkrachting. Volgens slachtofferhulp Nederland gaat seksuele intimidatie vaak gepaard met gevoelens van schaamte en schuldig. Museum Gouda belicht dit actuele thema via een eeuwenoud verhaal: Susanna en de ouderlingen uit het Bijbelboek Daniël. Hebben kunstenaars ook aandacht voor het slachtoffer?

Susanna

Twee oudere rechters bespiedden Susanna tijdens een bad in de tuin. Ze eisten dat ze met hen naar bed ging, anders zouden ze haar beschuldigen van overspel. Susanna, trouw aan God en haar man, weigerde en riep om hulp. De rechters beschuldigden haar vervolgens publiekelijk van ontrouw, wat haar de doodstraf zou opleveren. Terwijl Susanna ter executie werd geleid, greep profeet Daniël in. Hij stelde voor de twee rechters apart te ondervragen over de vermeende misdaad. Toen hun verhalen niet overeenkwamen, werd hun leugen ontmaskerd. Susanna werd vrijgesproken en de corrupte rechters werden veroordeeld.

In de prentenreeks van Crispijn van de Passe I (naar Maerten de Vos) zijn de belangrijkste momenten uit het verhaal van Susanne weergegeven. Hij benadrukt de schoonheid van Susanna door een pauw naast haar weer te geven. De ouderlingen zijn moeilijker te volgen in het verhaal. Op de eerste prent lijkt maar één van hen een baard te hebben, maar voor de rechter en bij de steniging hebben ze plotsklaps allebei een baard. Het lijken wel broers.

Schaamte

In Museum Gouda zijn tientallen schilderijen en tekeningen over Susanne verzameld. De meeste kunstenaars kiezen ervoor alleen de eerste scene uit het verhaal, de bespeiding van Susanna, weer te geven. De gevoelens van schaamte en ongemak spreken boekdelen. Op het doek van Joachym Wtewael lijkt Susanna zo van slag, dat ze ouderlingen laat begaan (afbeelding boven het artikel). Het schilderij legt op indringende wijze vast wat veel slachtoffers ervaren: de fysieke verlamming bij confrontatie met misbruik.

Je zou tegenwoordig niet snel een schilderij van een verkrachting cadeau geven aan een bruidspaar. Toch zijn in Museum Gouda verschillende huwelijkscadeaus te zien met het verhaal van Susanna. In de 17^e eeuw zag men het verhaal namelijk vooral als een teken van vroomheid. Susanne bleef immers trouw aan haar man en wende zich tot God. Ze liet zich niet verleiden door de ouderlingen en was daardoor een toonbeeld van deugd.

Vrouwen

Veel kunstschilders zagen in het verhaal van Susanna een mooie aanleiding om een aantrekkelijke naakte vrouw te schilderen. In Na het bad van Gustave Vanaise zit een naakte vrouw in een rood interieur. Het schilderij confronteert de toeschouwer met zijn eigen voyeurisme. Vanaise maakt je onderdeel van het schilderij. Om je hiervan bewust te maken, schilderde hij op de achtergrond een schilderij van Susanna en de ouderlingen.

Spetterend slotstuk van de kleine tentoonstelling in Museum Gouda is een groot schilderij van Artemisia Gentileschi, die zelf ook slachtoffer is geweest van seksueel geweld. In het schilderij zien we Susanna zich wild verweren tegen de ouderlingen. Waar veel misbruikslachtoffers verstijven, toont Gentileschi een vrouw die seksuele intimidatie niet accepteert. Susanna als powervrouw.