Als beginnend kunstenaar schilderde Rembrandt de zintuigen: zien, horen, ruiken, proeven en voelen. Het zijn vijf kleine paneeltjes met een bijzondere geschiedenis. Waarom werden de schilderijen in de 18e eeuw groter gemaakt? En waar is het schilderij over de smaak gebleven?
Vanwege het 150 jarig bestaan van Museum de Lakenhal in Leiden zijn de zintuigen van Rembrandt tijdelijk weer in Nederland. Rembrandt was 18 jaar oud toen hij de serie schilderde. De Lakenhal heeft zelf de Brillenverkoper (Zicht) in de collectie. Op het paneel zien we een man een brilletje uitzoeken voor zijn kippige vrouw, op de achtergrond. Het knijpbrilletje met dunne glazen was een nieuwe uitvinding, dat pas net op de markt was aan het begin van de 17e eeuw.
Vroege Rembrandt
Waarschijnlijk schilderde Rembrandt de zintuigen rond 1625. Na een korte leerperiode bij Pieter Lastman was hij in Leiden voor eigen rekening begonnen. De zintuigen behoorden tot de eerste schilderijen die hij maakte. Het waren kleine schilderijtjes van zo’n 15 bij 20 centimeter waarin al goed te zien hoe Rembrandt experimenteerde met licht- en donkereffecten.
Rembrandt schilderde de panelen in een atelier, dat hij deelde met collega en concurrent Jan Lievens. Lievens was een paar jaar ouder en had enkele jaren eerder een allegorie op de vijf zintuigen geschilderd. Waar Lievens de vijf zintuigen samenbracht op één schilderij, koost Rembrandt voor vijf losse schilderijtjes. Maar de connectie met Lievens is onmiskenbaar, want Lievens stond model voor de jonge jongen in de Drie Muzikanten (het Gehoor).
Verloren geraakt
Toen Museum de Lakenhal in 2012 de brillenverkoper (zicht) aankocht waren maar 3 schilderijen uit de serie bekend. De panelen waren in de loop der tijd los verkocht. Hierdoor waren de schilderijen over de reuk en de smaak zoek geraakt. Maar in 2015 werd de flauwgevallen patiënt (reuk) herontdekt. Het paneel werd aangeboden op een veiling als “Europese school, 19e eeuw”, maar door een oplettende bieder herkend als een vroege Rembrandt.
Waarom was dit schilderij niet eerder herkend? De slechte staat van het schilderij en de nog wat onhandige vroege stijl van Rembrandt zullen zeker niet hebben geholpen. Maar vooral het formaat van het schilderij was gek. Het paneel was 25 bij 31cm en daarmee een stuk groter dan de andere schilderijtjes uit de serie.
(1) Ongerestaureerde schilderij bij ontdekking in 2015, (2) na restauratie, (3) na verwijdering extra panelen.
Vergroot
Bij restauratie van de flauwgevallen patiënt (de reuk) bleek dat het originele paneel was vergroot. Als een soort ‘schilderij in een schilderij’ was er een extra stuk hout om het schilderij heengezet. Uit onderzoek naar het hout bleek dat de vergroting ongeveer honderd jaar nieuwer was dan het oorspronkelijke paneel. Ook de andere schilderijen in de serie hebben dit soort vergrotingen gehad (maar waren in een eerder stadium al verwijderd). Hieruit blijkt dat de panelen begin 18e eeuw nog als serie samen zijn geweest en gelijktijdig vergroot zijn.
In de 18e eeuw was het kleine formaat van de schilderijen niet meer in de smaak. Er was meer geld aan grotere werken te verdienen en waarschijnlijk heeft een onbekende kunstenaar ze daarom groter gemaakt. Ook bij kleine schilderijen van Gerard Dou van Frans van Mieris zijn dit soort vergrotingen aangetroffen. Mogelijk gebeurde het vergroten van schilderijen dus vaker.
Tentoonstelling
Na de vondst van de flauwgevallen patiënt (de reuk) werd het schilderij gekocht door de Leiden Collectie, waardoor zij nu 3 van de 5 zintuigen in het bezit hebben. Vanwege het 150 jaar bestaan van Museum de Lakenhal in Leiden zijn deze 3 schilderijen nu samen met de brillenverkoper in Leiden te zien. Het is voor een tweede keer in korte tijd dat de vier panelen samen in Nederland te zien zijn, na een tentoonstelling van de vier zintuigen in het Rembrandthuis in 2016.
En het vijfde schilderij? De allegorie op de smaak is nog steeds zoek. Dus mocht u ooit op een veiling een klein paneeltje tegenkomen, zo’n 25 bij 30 cm, met een tafereel over smaak, waarschijnlijk met wat paarstinten en gebruik van chiaroscuro, aarzel dan niet….
Update juni 2025: de tentoonstelling is verlengd t/m 30 maart 2025
Lees meer over de Hollandse school
Meer artikelen over kunstwerken gemaakt in serie:
Verliefd door de ogen van Fragonard
De Zonnebloemen: Van Gogh’s cadeautje voor Gauguin
de Pure Vrouwen van Willem de Kooning
Goya’s zwarte schilderijen die niemand ooit mocht zien
Marc Chagall viert de Joodse cultuur met kleur en symboliek
Maria de Medici: Sterke koningin of simpele koppelaarster?
De Brancacci Kapel: Vernieuwing in de Vroege Renaissance
Wat zijn de zeven sacramenten?
Welke schilderijen sieren het Capitool?
De Scrovegni Kapel: Giotto’s Meesterwerk
de Vergeten Fresco’s van de Sixtijnse kapel
de Kalender van de Gebroeders van Lymborch
de Kringloop van het Leven met Edvard Munch
