Van doop tot ziekenzalving: de zeven sacramenten markeren de belangrijkste momenten in het leven van een katholiek. In deze heilige rituelen bevestigt de gelovige zijn diepe verbondenheid met God. De Franse barokmeester Nicolas Poussin schilderde rond 1640 twee reeksen van schilderijen gewijd aan deze zeven sacramenten.
De katholieke kerk kent zeven sacramenten: Doopsel, Vormsel, Eucharistie (Heilige Communie), Biecht, Ziekenzalving, Priesterwijding en het Huwelijk. Niemand kan dus alle zeven sacramenten ontvangen, want een gewijde priester mag niet trouwen. Volgens de kerk heeft Jezus Christus deze sacramenten ingesteld. Het zijn de momenten in het leven waarop God zich kenbaar maakt aan de mens. De sacramenten zijn omgeven door rituelen en worden alleen door gewijde priesters uitgevoerd.
de Zeven Sacramenten
In opdracht van Cassiano dal Pozzo schilderde Nicolas Poussin tussen 1637 en 1640 een serie schilderijen met de zeven sacramenten als onderwerp. De Franse Poussin woonde en werkte in Rome. In de schilderijen zijn daarom verwijzingen naar de Romeinse architectuur en naar het Italiaanse landschap te zien. Poussin putte uit Bijbelverhalen om de zeven sacramenten af te beelden. In 1784 verwierven de hertogen van Rutland de volledige serie ter verfraaiing van hun Belvoir Castle in Leicestershire. Helaas viel de collectie de afgelopen decennia uiteen doordat de familie verschillende werken afzonderlijk verkocht.
Na het succes van de eerste serie schilderde Poussin tussen 1644 en 1648 een tweede serie sacramenten voor Paul Fréart de Chantelou. Poussin gebruikte voor de tweede serie dezelfde Bijbelverhalen, maar maakte geen letterlijke kopieën. De nieuwe composities kenmerken zich door meer dynamiek, donkerdere kleuren en een verhoogde dramatische spanning. Eind 18e eeuw kocht Francis Egerton, de derde hertog van Bridgewater, de schilderijen. Vanaf 1945 zijn de schilderijen uitgeleend aan de Scottish National Gallery in Edinburgh, waar ze sindsdien te zien zijn.
de Doop
Wie een katholieke kerk binnenloopt, ziet bij de ingang altijd een kom met gewijd water. Gelovigen besprenkelen hun vingers en slaan een kruis bij binnenkomst in de kerk. Het is een verwijzing naar het eerste sacrament: de Doop. Veel gelovigen worden gedoopt als baby. Ze worden ondergedompeld in of driemaal besprenkeld met gewijd water. Kinderen worden zo opgenomen in de geloofsgemeenschap van God. Ook volwassenen kunnen gedoopt worden, vaak na een leerperiode over het geloof.
Poussin gebruikte voor zijn schilderij het Bijbelverhaal van de doop van Jezus. Jezus staat in een blauwe omslagdoek in de Jordaan, terwijl Johannes de Doper (in rood) het water over hem heen giet. Boven het hoofd van Jezus verschijnt een duif, het symbool van de heilige geest. Gelovigen konden zich herkennen in de andere mensen op het schilderij, die op hun beurt staan te wachten. We zien een man zich uitkleden, terwijl anderen in gebed zijn. De tweede versie van het schilderij is wat donkerder. Toch is de compositie veel dynamischer, doordat de figuren niet naast elkaar, maar achter elkaar zijn geplaatst (ordonnantie).
het Vormsel
Waar doop wordt gezien als het sacrament van de herrijzenis (Pasen), is het vormsel het sacrament van Pinksteren. De gelovige ontvangt tijdens de ceremonie de gave van de heilige Geest. Kinderen vanaf 12 jaar doen het vormsel na een jaar catechese (geloofsleer). Vanaf dit moment worden ze uitgezonden om het evangelie te verkondigen en is de initiatie in het geloof voltooid. Bij het vormsel zalft de bisschop het voorhoofd van de gelovige met olie (chrisma).
Nicolas Poussin schilderde voor het vormsel geen Bijbelverhaal, maar gebruikte de ceremonie zelf als onderwerp. Op de voorgrond zalft een priester het voorhoofd van een kind met chrisma, de gewijde olie. Om hen heen zit een groep moeders en kinderen, die zelf op hun beurt wachten. Op de achtergrond is de handoplegging te zien, die ook vaak onderdeel is van het ritueel.
de Eucharistie
Het sacrament van de Eucharistie, ook wel Heilige Communie genoemd, is het centrale sacrament van de katholieke mis waarin gelovigen het lichaam en bloed van Christus ontvangen in de gedaante van brood en wijn. Katholieken herdenken zo het lijden, de dood en de verrijzenis van Christis. De Eucharistie vormt het hart van de katholieke eredienst.
Poussin gebruikt voor zijn doek over de Eucharistie het Laatste Avondmaal. Christus zegent de beker wijn met om hem heen de twaalf apostelen. De wijn staat symbool voor zijn bloed, het brood op tafel voor zijn lichaam. De compositie van de eerste versie is lichtjes geïnspireerd op Leonardo da Vinci’s beroemde fresco van het Laatste Avondmaal. Opnieuw is de tweede versie minder statisch, doordat Poussin hier de apostelen achter elkaar plaatste in plaats van naast elkaar.
Nicolas Poussin – de Biecht (2e versie)
de Biecht
Iedereen kan fouten maken. Maar het is belangrijk om je na een zonde opnieuw met God te verzoenen. De katholieke kerk kent daarom de biecht, waarin gelovigen hun zonden kunnen delen met een priester. In dit persoonlijke gesprek kan hij je de zonde vergeven, of aansporen tot een boetedoening zoals het bidden van enkele gebeden of het verrichten van goed werk.
De beroemdste zondaar in het katholieke evangelie was Maria Magdalena. Poussin kiest voor zijn schilderij over de boetedoening daarom het Bijbelverhaal waarin Maria Magdalena de voeten van Jezus wast. De gasten in het huis van Simon de Farizeeër liggen rondom een oude feesttafel, volgens het oude Romeinse gebruik. Links is te zien hoe Maria Magdalena haar haren gebruikt om Jezus te wassen. Het oorspronkelijk schilderij werd in 1816 door brand verwoest in kasteel Belvoir en is tegenwoordig alleen nog bekend dankzij een gravure van Jean Dughet.
de Ziekenzalving
Net als Jezus aan het kruis, moet iedere gelovige zich op het eind van het leven verzoenen met het onontkoombare lot van de dood. Vlak voor het heengaan is het mogelijk om van een priester het sacrament van de ziekenzalving ontvangen. Het is een symbool van troost, acceptatie en kracht. De ziekenzalving wordt door een priester toegediend door zalving met olie op het voorhoofd en de handen.
Voor het schilderij van de ziekenzalving koos Poussin, net als bij het vormsel, niet voor een Bijbelverhaal. Poussin schilderde het ritueel zelf. Een stervende man ontvangt van de priester een zalving met olie. Hij baseerde de sterfbedscène op een ouder schilderij van de Dood van Germanicus, dat hij maakte rond 1627-1628 in opdracht van kardinaal Barberini.
de Priesterwijding
Het sacrament van de priesterwijding is slechts voor een select clubje gelovigen weggelegd. In Nederland zijn er gemiddeld vier priesterwijdingen per jaar. Priesters zetten het werk van de apostelen van Jezus voort. De ceremonie bestaat uit een handoplegging door de bisschop onder het uitspreken van een wijdingsgebed. Het staat symbool voor de doorgifte van de heilige Geest. Vanaf de priesterwijding kunnen ze het werk van God doorzetten op aarde.
Poussin schilderde voor het sacrament van de priesterwijding de eerste navolger van Jezus: Petrus. Het schilderij toont het moment dat Petrus de sleutels van Jezus ontvangt. In het katholieke geloof symboliseerde deze handeling Christus’ benoeming van Petrus tot de eerste paus. Poussin baseerde zich voor dit schilderij waarschijnlijk op een wandtapijt dat Rafaël ontwierp voor de Sixtijnse Kapel in het Vaticaan.
het Huwelijk
Voor de katholieke kerk is de doorgifte van het geloof aan het nageslacht zeer belangrijk. Het sacrament van het huwelijk is daarom een van de belangrijkste ceremonies binnen de kerk. Het huwelijkspaar belooft elkaar trouw ten overstaan van God en van de kerkgemeenschap, die vertegenwoordigd wordt door getuigen. De liefde van het paar moet een kinderrijk huwelijk garanderen. Poussin schilderde het huwelijk van Jozef en Maria, dat plaatsvindt in een klassiek geïnspireerde portiek.
Poussin’s series van de zeven sacramenten zijn belangrijke voorbeelden van 17e-eeuwse religieuze kunst. De schilderijen tonen de kunstenaar’s kennis van zowel de christelijke traditie als de klassieke oudheid. Door Bijbelverhalen te combineren met eigentijdse rituelen, creëerde Poussin een verbinding tussen het evangelie en het dagelijks geloof van zijn tijd.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen over kunstwerken die gemaakt werden in serie:
