Vlaanderen eert kunstschilder James Ensor met een jaar vol exposities, omdat hij 75 jaar geleden overleed. Ensor werd beroemd met schilderijen van maskers en skeletten. Maar twee tentoonstellingen over James Ensor in Brussel tonen hem als componist, politiek tekenaar en graficus.
Wie James Ensor zegt, zegt Oostende. Ensor werd geboren in de Vlaamse kustplaats, woonde er een groot deel van zijn leven en overleed er 75 jaar geleden. Toch was het niet Oostende, maar Brussel waar James Ensor uitgroeide tot kunstenaar, zo betoogt Daan van Heesch. Hij maakte de tentoonstelling “Ensor in Brussel” in de Koninklijke Bibliotheek van België.
Opleiding
Op 1 oktober 1877 schreef James Ensor zich in aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Brussel. In de cursus “Tekenen naar antieke kop” bestudeerde hij klassieke beeldhouwkunst op basis van gipsmodellen. In de tentoonstelling hangen Ensors tekeningen van Laocoön en Homerus naast de gipsen uit de collectie. Van Heesch vertelt: “Ensor was geen slechte leerling. Hij behaalde met zijn tekeningen ereplaatsen tijdens het jaarlijk concours.”
Zijn schilderprestaties daarentegen waren erbarmelijk. Steevast behoorde hij tot de slechtste leerlingen van de klas. Ensor schilderde in een donkere realistische stijl. Het schilderij “de Lampenist” doet denken aan de fluitspeler van Manet en de boerenschilderijen van Van Gogh. Het schilderij werd in 1892 aangekocht door de Belgische staat en was het eerste schilderij van James Ensor in een museumcollectie.
Onbekende werken
James Ensor verliet na drie jaar de academie en keerde terug naar Oostende. Zijn ouders hadden hier een souvenirwinkel, waar maskers verkocht werden. Deze maskers duiken voor het eerst op in het schilderij “de Geërgerde Maskers” (1883, KMSKB). Op het schilderij wordt een alcoholist ‘ontmaskerd’ door zijn vrouw, die dreigend een stok omhoog steekt. Mogelijk is het werk gebaseerd op Ensors vader, die verslaafd was aan alcohol. Het schilderij is uitgevoerd in donkere kleuren, net als zijn eerdere realistische werk.
Samen met vrienden van de kunstacademie Fernand Khnopff, Theo van Rysselberghe en anderen richt hij de avant-garde kunstvereniging Les XX op. Zijn stijl verander nu snel. De schilderijen worden lichter, kleurrijker. Ensors schilderijen over clowns, maskerades en skeletten zijn al vaak onderwerp geweest van tentoonstellingen. KBR belicht daarom liever de onbekendere werken uit Ensors oeuvre, zoals de politieke tekeningen over het bewind van koning Leopold II. “België in de negentiende eeuw behoort tot de provocatiefste werken die Ensor heeft voortgebracht”, vertelt curator Van Heesch. In de tekening strijdt het volk om de invoering van algemeen kiesrecht en de leerplicht. Leopold II spreekt het volk, als een soort godheid toe: “Wat wilt u? Bent u niet tevreden? Ik zie wel dat er iets is, maar ik weet niet waarom.” Ensor spot met de afstand van de koning tot het volk.
Gamme d’Amour
In KBR is ook veel aandacht voor de etsen van James Ensor. Hij liet zich hierbij inspireren door klassieke meesters als Rembrandt van Rijn. In de tentoonstelling zijn de etsplaten van Ensor naast de afgedrukte etsen te zien. Hij werd hierbij geholpen door Mariette Rousseau, de zus van een goede vriend. Ze bracht voor hem de etsplaten naar de drukkerij en controleerde de kwaliteit van de afdrukken. Brieven en tekeningen in de tentoonstelling getuigen van een grote liefde van Ensor voor Mariëtte. Maar ze was getrouwd en Ensor bleef zijn hele leven vrijgezel.
Gelijktijdig met de tentoonstelling in KBR, belicht Bozar een andere onbekend aspect van Ensors loopbaan. De tentoonstelling Maestro onderzoekt de rol van muziek in Ensors werk. Zo componeerde Ensor in 1911 het ballet La Gamme d’Amour. Naast de muziek verzorgde Ensor de decors en de ontwerpen voor de kostuums van de dansers. Het werk werd uitgevoerd in Oostende (1913) en in Brussel (1920).
James Ensor in Brussel
De tentoonstellingen tonen de bijzondere band die James Ensor had met de Belgische hoofdstad. Maar het beroemdste werk dat James Ensor over Brussel maakte is helaas te kwetsbaar om te reizen. De Intrede van Christus in Brussel (1889) bleef daarom achter in het Getty Museum in Los Angeles. Op het doek wordt Jezus omgeven door Brusselaars met maskers, clowns en skeletten. Het is een parodie op de Belgische maatschappij waarin arbeidersbeweging, kerk en machthebbers vooral met zichzelf bezig zijn. We zien in de schilderij dezelfde spot, als uit zijn politieke tekeningen.
Ensor voelde zich soms als de Jezus in het schilderij, eenzaam en onbegrepen. De tentoonstellingen in KBR en Bozar helpen misschien een beetje om dit onbegrip te verminderen. Meer dan schilder van maskers, tonen de tentoonstellingen over James Ensor in Brussel hem als mens.
Tentoonstellingen 2024
Caspar David Friedrich (Kunsthalle, Hamburg) – Impressionisme van het Noorden (Singer, Laren) – Rembrandts Zintuigen (Lakenhal, Leiden) – Max Beckmann (Kunstmuseum, Den Haag) – Fotorealisme (Centraal Museum, Utrecht) – Frans Hals (Rijksmuseum, Amsterdam) – Surrealisme (Bozar/KMSKB, Brussel) – Laure Prouvost (de Pont, Tilburg) – Afrikaanse fotografie (Wereldmuseum, Rotterdam) – James Ensor (Bozar/KBR, Brussel) – Marina Abramovic (Stedelijk, Amsterdam) – Isaac Julien (Bonnefanten, Maastricht) – Boris Mikhailov (Fotomuseum, Den Haag) – Haagse School (Kunstmuseum/Panorama Mesdag, Den Haag) – Impressionisme (Orsay, Parijs) – the Art of Drag (Frans Hals, Haarlem)