Marina Abramović dreef zichzelf tot het uiterste. Zelfverminking met een mes, maanden lopen over de Chinese muur of 730 uur optreden in het MoMA. Haar performances waren altijd extreem. Wat blijft er van haar werk over als anderen haar performances uitvoeren zonder dit soort excessen?
Er staat een lange rij op het museumplein. Ik kan met niet herinneren wanneer ik voor het laatst zolang heb moeten wachten om het Stedelijk Museum binnen te komen. Het zegt iets over de aantrekkingskracht van de performances van Marina Abramović. Toch is dat niet altijd zo geweest. Lang was performancekunst iets voor de incrowd. Slechts enkele tientallen mensen zagen Abramovic een ster in haar buik snijden bij de eerste uitvoering van Rhythm 5 in 1974. Bij de eerste uitvoering van Imponderabilia in Bologna glipten misschien honderd mensen tussen de naakte lichamen van Ulay en Abramovic door. De herperformance van dit beroemde werk is nu het hoogtepunt van het grote retrospectief van Marina Abramović in het Stedelijk Museum.
Live reperformance Imponderabilia, 1977/2024, Ulay, Marina Abramović, Stedelijk Museum Amsterdam, 2024. Foto: Fabian Landewee
Naakt
Imponderabilia staat symbool voor de lichamelijkheid van het vroege werk van Abramović. De filmbeelden in het Stedelijk Museum laten zien hoe Abramovic haar lichaam tot het uiterste dreef. Messen steken tussen haar vingers, naakt tegen haar partner Ulay oplopen, eindeloos schreeuwen of maandenlang lopen over de Chinese muur. In haar performances waren gevaar en uitputting de hoofdbestanddelen. “Gaandeweg bevrijdde ik mezelf zo van mijn eigen angsten”, zegt Abramovic over deze periode in haar autobiografie Walk through walls.
Een tafel met 72 voorwerpen in het Stedelijk herinnert aan de performance Rhythm 0: een hamer, een zaag, een roos, honing, een pen, een scheer, lippenstift, een pistool, een spiegel, en allerlei andere dingen. Bezoekers kregen 6 uur de tijd om de voorwerpen op het lichaam van Abramović te gebruiken. Na drie uur relatieve rust, ging het publiek helemaal los. Kleren werden van haar lijf geknipt, ze werd gesneden in haar nek en opgetild. Pas toen een bezoeker het pistool tegen haar hoofd zette, grepen anderen in. “Op dat moment besefte ik dat het publiek je kan doden.”
Heropvoeringen
De interactie tussen kunstenaar en haar publiek is de kern van het werk van Marina Abramović. Zoals in Luminosity. In deze performance balanceert iemand op een zadel aan de muur, twee meter boven het publiek. Zodra de performance begint, wordt het stil in de zaal. Mensen komen samen, gaan zitten op de grond, kijken naar de vrouw aan de muur. Het publiek leeft mee met iedere beweging. Een diepe ademhaling, even wiebelen op het zadel om een prettige houding te vinden, het is allemaal zo invoelbaar. Abramović hing hier zes uur aan het stuk, de performers houden het nu bij 30 minuten. Maar de gedeelde ervaring van performer en publiek blijft.
Deze manier van tentoonstellen, waarin oude performances opnieuw worden uitgevoerd door andere mensen, is ook een uitvinding van Abramović. Performances waren vaak tijdelijk en bestonden na uitvoering alleen nog in foto’s en herinningen. Maar in 1997 was het Abramović die zeven performances van andere kunstenaars opnieuw opvoerde in het Guggenheim museum. Ze gaf de performancekunst zo eeuwigheidswaarde. Ook voor nieuwe generaties werd het zo mogelijk oude werken te ervaren.
Live reperformance Luminosity, 1997/2024, Marina Abramović, Stedelijk Museum Amsterdam, 2024. Foto: Fabian Landewee
The Artist is Present
In 2010 zat Marina Abramović drie maanden iedere dag in het Museum of Modern Art. Mensen stonden uren in de rij om tegenover haar te kunnen zitten. Iedereen mocht zo lang blijven zitten als hij of zij wilde. Oogcontact was de enige communicatie. Vaak waren de ontmoetingen emotioneel. Abramovic schreef hier later over: “Ik kon de pijn van de ander zien en voelen”. Hoewel de nadruk dus lag op de mentale uitdaging, het voelen van elkaars energie, moet je het lichamelijke aspect van deze performance niet onderschatten. Abramović trainde maandenlang om haar bioritme aan te passen. Alleen zo kon ze 8 uur lang zitten zonder te eten, te drinken en te plassen.
Hoewel Abramović al veertig jaar performances maakte en ze al een Gouden Leeuw had gewonnen op de biennale van Venetië, was the Artist is Present haar doorbraak bij het grote publiek. De performance werd prachtig in beeld gebracht door Marco Anelli, waardoor de installatie in het Stedelijk Museum nog steeds indruk maakt. The Artist is Present toont ook het geheim van het werk van Abramović. Het directe contact tussen publiek en performer vormt de kracht van haar werk, ook als anderen haar werk uitvoeren. Daar zijn geen excessen voor nodig.
De overzichtstentoonstelling van Marina Abramovic in het Stedelijk Museum toont haar performances in foto, video en objecten. Vier performances worden tijdens de tentoonstelling opnieuw opgevoerd: Art Must Be Beautiful, Artist Must Be Beautiful (1975), Imponderabilia (werk met Ulay) (1977), Luminosity (1997) en The House with the Ocean View (2002). Het museum garandeert dat er dagelijks op meerdere tijdstippen performances te zien zijn.
Tentoonstellingen 2024
Caspar David Friedrich (Kunsthalle, Hamburg) – Impressionisme van het Noorden (Singer, Laren) – Rembrandts Zintuigen (Lakenhal, Leiden) – Max Beckmann (Kunstmuseum, Den Haag) – Fotorealisme (Centraal Museum, Utrecht) – Frans Hals (Rijksmuseum, Amsterdam) – Surrealisme (Bozar/KMSKB, Brussel) – Laure Prouvost (de Pont, Tilburg) – Afrikaanse fotografie (Wereldmuseum, Rotterdam) – James Ensor (Bozar/KBR, Brussel) – Marina Abramovic (Stedelijk, Amsterdam) – Isaac Julien (Bonnefanten, Maastricht) – Boris Mikhailov (Fotomuseum, Den Haag) – Haagse School (Kunstmuseum/Panorama Mesdag, Den Haag) – Impressionisme (Orsay, Parijs) – the Art of Drag (Frans Hals, Haarlem)