Max Beckmann was een van de beste kunstenaars van Duitsland. Maar de oorlog dwong hem te vluchten naar Amsterdam. In Nederland werden zijn doeken donker en benauwend. Kunstmuseum Den Haag brengt dit voorjaar een overzicht van zijn werk.
In de eerste zaal van de tentoonstelling kijkt Max Beckmann ons recht in de ogen. Zelfverzekerd, dasje, sigaret in de hand. In dit zelfportret zien we een jonge kunstenaar, die zijn naam heeft gevestigd. In het interbellum was Max Beckmann één van de belangrijkste kunstenaars van Duitsland. Zijn schilderijen tonen het moderne leven: sporters, modieuze vrouwen, variété.
Entartete kunst
De zelfverzekerde Beckmann maakte portretten van de Duitse elite en kreeg een prestigieuze aanstelling aan de Städelschule in Frankfurt. Maar in 1933 veranderde alles. Adolf Hitler greep de macht en verklaarde de oorlog aan de moderne kunst. Beckmanns schilderijen werden ‘ontaard’ genoemd en getoond op de tentoonstelling van entartete kunst in München. Hoewel Beckmann niet abstract schilderde en zijn stijl minder vooruitstrevend was dan andere expressionisten, passen zijn schilderijen van sekswerkers, clowns en daklozen niet binnen de ideologie van het nationaalsocialisme.
Beckmann verloor zijn baan aan de Städelschule en vluchtte in 1937 naar Nederland. Oorspronkelijk zag hij Amsterdam als tijdelijk onderkomen en wilde hij doorreizen naar Parijs of New York. Maar als ook in Nederland de oorlog uitbreekt, komt hij vast te zitten. Uiteindelijk zou hij ruim 10 jaar in Amsterdam wonen en een derde van zijn oeuvre maken in zijn Nederlandse tijd.
Ruimte
Toch is er in Nederlandse musea nauwelijks werk van Beckmann te vinden. Zijn lange verblijf in Nederland resulteerde dus niet in veel verkoop van schilderijen. Deels had dit te maken met zijn Duitse afkomst, dat was immers het land van de bezetter. Maar kunstgaleries in Amsterdam waren ook meer geïnteresseerd in de verkoop van oude meesters, dan van moderne kunst.
In zijn Nederlandse tijd worden Beckmanns schilderijen donkerder en benauwender. De zwarte lijnen nemen een steeds prominentere plek in op de schilderijen. In de Droom van de Soldaat uit 1942 zien we een man en een vrouw opgesloten in een vogelkooi. Moeten we dit als symbool zien voor Max Beckmann en zijn vrouw, die vastzaten in Amsterdam?
Kunstmuseum Den Haag
Kunstmuseum Den Haag brengt het werk van Beckmann nu weer onder de aandacht, ruim 15 jaar na de laatste grote Beckmann tentoonstelling in Nederland (Van Gogh Museum, 2007). Het museum laat zien hoe Max Beckmann -als een soort filmregisseur- ruimte weer geeft in zijn schilderijen. Hij maakt composities waarin hij door openstaande vensters naar de wereld kijkt, alsof het een toneelpodium is.
Het drieluik De Toneelspelers, opnieuw een verwijzing naar theater, is een hoogtepunt in de tentoonstelling. In het overvolle doek laat Beckmann de grens tussen werkelijkheid en toneel verdwenen. Beckmann schilderde het werk midden in de oorlog en beeldt zichzelf af als koning die zelfmoord pleegt. Niemand kijkt om naar elkaar, iedereen is met zichzelf bezig. Het is een cynisch commentaar op de oorlog, waarin iedereen zijn eigen rol speelt.
Het is jammer dat er door de formalistische aanpak van de tentoonstelling weinig aandacht overblijft voor de inhoud van de schilderijen. Doeken zoals de Toneelspelers vragen om aandacht en interpretatie. Neem daarom de tijd voor een bezoek aan Universum Max Beckmann in Kunstmuseum Den Haag, want niet alleen de vorm, maar juist de symboliek en de verwijzingen maken Beckmanns werk zo interessant!
Tentoonstellingen 2024
Caspar David Friedrich (Kunsthalle, Hamburg) – Impressionisme van het Noorden (Singer, Laren) – Rembrandts Zintuigen (Lakenhal, Leiden) – Max Beckmann (Kunstmuseum, Den Haag) – Fotorealisme (Centraal Museum, Utrecht) – Frans Hals (Rijksmuseum, Amsterdam) – Surrealisme (Bozar/KMSKB, Brussel) – Laure Prouvost (de Pont, Tilburg) – Afrikaanse fotografie (Wereldmuseum, Rotterdam) – James Ensor (Bozar/KBR, Brussel) – Marina Abramovic (Stedelijk, Amsterdam) – Isaac Julien (Bonnefanten, Maastricht) – Boris Mikhailov (Fotomuseum, Den Haag) – Haagse School (Kunstmuseum/Panorama Mesdag, Den Haag) – Impressionisme (Orsay, Parijs) – the Art of Drag (Frans Hals, Haarlem)