Wat is het Expressionisme?

Het expressionisme bracht emotie en gevoel op het doek. In de kleurrijke werken van expressionistische kunstenaars werd de innerlijke werkelijkheid belangrijker dan de uiterlijke verschijning. Hoe ontstond het expressionisme? Wie waren de belangrijkste kunstenaars? En wat waren de kenmerken van het expressionisme?

Het expressionisme ontstond in het begin van de 20e eeuw en was een revolutionaire kunstbeweging die de grenzen van de realistische kunstweergave doorbrak. Met kunstenaars als Wassily Kandinsky, Ernst Ludwig Kirchner en Franz Marc als voortrekkers, werd de emotionele expressie de belangrijkste inspiratiebron. Hun felle kleuren en gewaagde vormen creëerden een nieuwe beeldtaal die de kunst zou veranderen.

Begin van het Expressionisme

Hoe ontstond het Expressionisme?

Vincent van Gogh en Edvard Munch waren belangrijke voorlopers van het expressionisme. Van Gogh gebruikte in zijn Franse periode felle, onnatuurlijke kleuren en wilde penseelstreken om zijn innerlijke emoties uit te drukken. Edvard Munch bracht deze emotionele expressie nog een stap verder. Zijn schilderij De Schreeuw uit 1893 werd een icoon van existentiële angst en moderne vervreemding. Munch leerde in Parijs van Van Gogh, Gauguin en Toulouse-Lautrec hoe kleur emoties kon overbrengen. In zijn Levensfries verwerkte hij thema’s als liefde, angst, dood en melancholie in wervelende lijnen en intense kleuren.

Het expressionisme ontstond rond 1905 in Duitsland en borduurde voort op het werk van Van Gogh en Munch. Waar het impressionisme de vluchtige zintuiglijke indruk vastlegde, streefden de expressionisten naar een directe weergave van innerlijke gevoelens en geestelijke toestanden. De kunstenaars verzetten zich tegen de gevestigde orde en wilden vrijheid voor hun artistieke ontwikkeling. Ze vonden inspiratie in middeleeuwse kunst zoals het werk van Albrecht Dürer en Matthias Grünewald, en in de zogenaamde ‘primitieve’ kunst van niet-Europese culturen, met name Afrikaanse maskers en Oceanische sculpturen.

Het expressionisme ontwikkelde zich vooral in drie steden: Dresden, Berlijn en München. In Dresden richtten jonge architectuurstudenten in 1905 de kunstenaarsvereniging Die Brücke op. Na 1911 verhuisden veel van hen naar Berlijn, waar ze geconfronteerd werden met het bruisende stadsleven. In München ontstond in 1911 de groep Der Blaue Reiter. Beide groepen zouden fundamenteel worden voor de ontwikkeling van het expressionisme, hoewel ze verschillende doelstellingen hadden.

Waarom heet de kunststroming het Expressionisme?

De term ‘expressionisme’ werd in 1910 voor het eerst gebruikt door verschillende schrijvers, waaronder de Tsjechische kunsthistoricus Antonín Matejček. De term definieerde een kunstvorm die zich afzette tegen het impressionisme; waar impressionisten naar de buitenwereld keken, zochten expressionisten naar een diepere betekenis. Pas in 1911 werd de term algemeen omarmd toen de kunstcriticus Herwarth Walden het woord introduceerde in zijn tijdschrift “Der Sturm”.

Kenmerken van het Expressionisme

Kleur

Het meest kenmerkende aspect van het expressionisme is het gebruik van felle, vaak onnatuurlijke kleuren. De expressionisten gebruikten kleur niet om de werkelijkheid realistisch weer te geven, maar om emoties uit te drukken. Ze kozen voor krachtige kleurcontrasten zoals rood-groen of blauw-oranje. Deze kleuren waren bedoeld om een directe emotionele reactie bij de kijker op te roepen.

Wassily Kandinsky ontwikkelde zelfs een hele theorie over de emotionele kracht van kleuren. Hij geloofde dat de toeschouwer met eenvoudige kleuren en vormen de stemmingen en gevoelens in de schilderijen kon waarnemen. Franz Marc gebruikte bepaalde kleuren symbolisch: blauw voor het mannelijke en spirituele, geel voor het vrouwelijke en zachte, rood voor het materiële en zware. Zijn beroemde “Blauw Paarden” toont paarden in een spiritueel blauw, als symbool van reinheid en onschuld.

Niet-Westerse kunst

De Duitse expressionisten waren idealisten met een intense verbondenheid met de natuur en de primitieve mens. Ze wilden de waarheid achter de waarheid ontdekken en weergeven op een spontane, directe manier. Ze vonden daarom inspiratie in verschillende niet-Westerse culturen. Ernst Ludwig Kirchner liet zich inspireren door een sculptuur uit de Fungom-regio in Kameroen toen hij in 1906 het manifest van Die Brücke ontwierp. Deze Afrikaanse kunst met zijn gestileerde vormen en directe uitdrukkingskracht beïnvloedde zijn hele oeuvre. Emil Nolde bezocht zelfs in 1913 Nieuw-Guinea als onderdeel van een expeditie, waar hij gefascineerd raakte door de lokale kunst en cultuur.

Franz Marc verzamelde Japanse houtsneden en werd geïnspireerd door hun platte vlakken en heldere kleuren. In zijn beroemde “Gele Koe” uit 1911 zie je deze invloed terug in de vereenvoudigde vormen en het gebruik van onnatuurlijke kleuren. Wassily Kandinsky bezat een verzameling Beierse volkskunst die hij ontdekte in Murnau. De felle kleuren en simpele vormen van deze volkskunst werkten door in zijn vroege expressionistische werk.

Spirituele invloeden

Veel expressionisten hadden een sterke religieuze of spirituele inslag. Ze zochten naar een hogere werkelijkheid achter de zichtbare wereld. Deze zoektocht werd beïnvloed door filosofen als Friedrich Nietzsche en zijn boek “Also sprach Zarathustra”. In dit werk symboliseerde de brug een overgang tussen oud en nieuw, tussen traditie en toekomst – precies waar Die Brücke naar verwees.

Wassily Kandinsky was diep beïnvloed door de theosofie, een spirituele beweging die geloofde in een universele goddelijke waarheid. In zijn invloedrijke boek “Over het Spirituele in de Kunst” uit 1911 beschreef hij hoe kleuren en vormen een directe emotionele en spirituele uitwerking op de toeschouwer hebben. Kandinsky geloofde dat blauw een spirituele en hemelse kleur was, terwijl geel een aardse, materiële kleur vertegenwoordigde.

Abstractie

Sommige expressionisten, met name binnen Der Blaue Reiter, ontwikkelden hun werk richting volledige abstractie. Wassily Kandinsky wordt gezien als een van de grondleggers van de abstracte kunst. Hij kwam tot deze ontwikkeling toen hij op een avond thuiskwam en getroffen werd door een prachtig schilderij van pure vorm en kleur, zonder begrijpelijke afbeelding. Het bleek zijn eigen werk te zijn, dat op de zijkant tegen de muur stond.

Deze ervaring bracht Kandinsky tot het inzicht dat kunst ook zonder herkenbare afbeelding emoties kon overbrengen. De kleuren en vormen raakten rechtstreeks het gevoel. Dit idee vormde de basis voor zijn abstracte werk, waarin kleur en vorm volledig losgemaakt werden van de afbeelding van de zichtbare werkelijkheid.

Kunstenaars van het Expressionisme

Die Brücke – het begin

In 1905 richtten vier architectuurstudenten in Dresden de kunstenaarsvereniging Die Brücke op: Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff en Fritz Bleyl. Later sloten Emil Nolde, Max Pechstein en Otto Mueller zich bij hen aan. De Nederlandse kunstenaar Kees van Dongen was ook enige tijd betrokken bij de groep. De naam “Die Brücke” (de brug) symboliseerde de verbinding die ze wilden vormen tussen het verleden en de toekomst van de kunst. Het woord kwam mogelijk uit Nietzsches “Also sprach Zarathustra”.

Ernst Ludwig Kirchner was de centrale figuur van de groep. Hij ontwierp het manifest en bepaalde de koers. De kunstenaars van Die Brücke verzetten zich tegen de academische kunsttradities met een anti-burgerlijke en anti-academische houding. In hun manifest schreef Kirchner: “Roep alle jongeren bijeen… in verzet tegen de oudere, gevestigde machten. Wie direct en authentiek uitdrukt wat hem aanzet tot scheppen, is welkom bij ons.” Hun werkwijze was ruw, rauw en daadkrachtig.

Die Brücke – groepsleden

Erich Heckel blonk uit in zijn landschappen en houtsneden. Zijn werk was vaak iets rustiger dan dat van Kirchner, met meer aandacht voor de harmonie tussen mens en natuur. Karl Schmidt-Rottluff schilderde met grove, krachtige penseelstreken en had een voorliefde voor intense kleurcontrasten. Emil Nolde sloot zich in 1906 aan bij de groep, maar bleef slechts anderhalf jaar lid. Zijn religieuze schilderijen met hun mystieke intensiteit en felle kleuren bleven hem zijn hele leven kenmerken. Max Pechstein werd het commercieel meest succesvolle lid, wat tot jaloezie bij de anderen leidde. Otto Mueller, die in 1910 bij de groep kwam, schilderde met tempera op jute en ontwikkelde een eigen stijl met gestileerde figuren en gedempte kleuren.

In 1911 verhuisden Kirchner en Pechstein naar Berlijn. De andere leden volgden spoedig. De grote stad bood nieuwe inspiratie, maar ook spanning binnen de groep. Kirchner begon zijn beroemde straatscènes te schilderen, waarin hij het moderne stadsleven vastlegde met hoekige figuren en felle kleuren. Zijn “Potsdamer Platz” uit 1914 toont het rusteloze, gejaagde karakter van het stedelijke leven. In 1913 veroorzaakte Kirchner de ontbinding van Die Brücke met zijn “Brücke-Chronik”. In dit geschrift portretteerde hij zichzelf als het ware genie van de groep en bagatelliseerde de bijdragen van de anderen. Dit werd door de andere leden afgekeurd en leidde tot het einde van de samenwerking.

Der Blaue Reiter – het begin

In 1909 stichtte Marianne von Werefkin, samen met Alexej von Jawlensky, Adolf Erbslöh en Oscar Wittenstein, de Neue Künstlervereinigung München (NKVM). In 1910 werd Wassily Kandinsky voorzitter. Maar toen het bestuur in 1911 Kandinsky’s steeds abstracter wordende werk “Compositie V” afwees, stapte hij samen met Franz Marc, Gabriele Münter en anderen op. Ze richtten een rivaliserende groep op: Der Blaue Reiter.

De naam Der Blaue Reiter kwam van een schilderij dat Kandinsky in 1903 had gemaakt. Het paard met ruiter was voor hem een symbool van spirituele bevrijding en het overstijgen van de realiteit. In tegenstelling tot Die Brücke was Der Blaue Reiter nooit bedoeld als een permanente kunstenaarsvereniging, maar meer als een redactiebureau en netwerk. De kunstenaars publiceerden in 1912 de beroemde almanak “Der Blaue Reiter” met reproducties van meer dan 140 kunstwerken en theoretische artikelen.

Der Blaue Reiter – groepsleden

Wassily Kandinsky was de drijvende kracht achter de groep. Hij ontwikkelde zijn werk van landschappen naar volledige abstractie. In zijn boek “Over het Spirituele in de Kunst” beschreef hij zijn overtuiging dat kleur en vorm direct de ziel konden raken. Franz Marc was de andere leider van de groep. Hij schilderde vooral dieren in symbolische kleuren. Zijn “Blauw Paard” uit 1911 is een van de iconen van het expressionisme geworden. Marc geloofde dat dieren dichter bij de oorspronkelijke waarheid stonden dan de moderne mens.

August Macke bracht lichtheid en kleur in de groep. Zijn werk toonde de vreugde van het moderne leven: wandelaars in parken, winkelende dames en theatervoorstellingen in levendige kleuren. Zijn beroemde “Dame in een groene jas” uit 1913 combineert felle kleuren met vereenvoudigde vormen. Samen met Paul Klee reisde Macke in 1914 naar Tunesië, waar het heldere licht hem tot prachtige aquarellen inspireerde. Alexej von Jawlensky ontwikkelde een serie gezichten die steeds abstracter werden. Zijn “Hoofd” uit 1912 toont al de vereenvoudiging naar essenties en de spirituele interesse die zijn werk zou gaan kenmerken. Paul Klee sloot zich later aan bij de groep en ontwikkelde een unieke stijl die abstractie combineerde met poëtische titels en symbolen.

Vrouwelijke expressionisten

Paula Modersohn-Becker wordt beschouwd als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van het vroege expressionisme. Ze vestigde zich in 1897 in de kunstenaarskolonie Worpswede bij Bremen. Haar “Zelfportret op de zesde trouwdag” uit 1906 is baanbrekend: het is een van de eerste naakte zelfportretten door een vrouwelijke kunstenaar. Ze toont zichzelf zwanger (hoewel ze dat niet was), met een krachtige, directe blik. Het moederschap was een belangrijk thema in haar werk. Tragisch genoeg overleed ze in 1907, achttien dagen na de geboorte van haar dochter Mathilde, aan een longembolie. Ze werd slechts 31 jaar oud.

Marianne von Werefkin speelde een sleutelrol in de ontwikkeling van het expressionisme. In 1896 verhuisde ze met haar partner Alexej von Jawlensky naar München, waar ze een salon oprichtte waar de avant-garde samenkwam. In 1906 begon ze weer te schilderen na tien jaar pauze, waarin ze zich had toegelegd op het ondersteunen van Jawlensky’s carrière. Werefkin was de eerste van de Münchense kunstenaarsgroep die expressionistisch ging schilderen met intense kleurvlakken en vlakke vormen, eerder dan Kandinsky. Haar werk toont maatschappelijke thema’s zoals het harde leven van arbeiders.

Gabriele Münter ontmoette Kandinsky in 1902 als zijn studente in München. Ze werd zijn partner en zou een cruciale medewerkster worden bij de oprichting van Der Blaue Reiter in 1911. Münter kocht een huis in Murnau waar ze regelmatig schilderde met Kandinsky, Jawlensky en Werefkin. De Beierse volkskunst die ze daar ontdekte, beïnvloedde haar stijl met krachtige kleurvlakken en vereenvoudigde vormen. Haar “Landschap met witte muur” uit 1910 toont haar karakteristieke aanpak met felle kleuren en afgewezen perspectief.

Oostenrijks expressionisme

In Oostenrijk ontwikkelde zich een eigen vorm van expressionisme met kunstenaars als Egon Schiele en Oskar Kokoschka. Hun werk was vaak nog radicaler en emotioneel geladen dan dat van hun Duitse collega’s. Schiele maakte provocerende naaktstudies met gekwelde lichamen in onnatuurlijke poses. Zijn werk werd gekenmerkt door scherpe lijnen en een bijna morbide fascinatie met het menselijk lichaam.

Oskar Kokoschka maakte expressieve portretten waarin hij probeerde de psychologische essentie van zijn modellen te vangen. Zijn penseelvoering was wild en expressief, zijn kleuren intens. Later in zijn carrière maakte hij ook indrukwekkende stadsgezichten en landschappen in een expressionistische stijl.

Frans expressionisme: School van Parijs

In Frankrijk ontwikkelde zich parallel aan het Duitse expressionisme het fauvisme. Deze stroming, geleid door Henri Matisse, André Derain en Maurice de Vlaminck, deelde veel kenmerken met het expressionisme: felle, onnatuurlijke kleuren en een afwijzing van academische tradities. De naam “fauves” (wilde beesten) werd door een criticus bedacht die vond dat ze als wilde beesten in hun schilderijen tekeer waren gegaan.

Na de Eerste Wereldoorlog ontstond in Parijs de “École de Paris” (School van Parijs), een verzamelnaam voor expressionistische kunstenaars van verschillende nationaliteiten die in Parijs werkten. Veel van hen waren van Joodse afkomst en waren naar Parijs gevlucht voor de politieke onrust in hun eigen landen. Kunstenaars als Chaïm Soutine, Amedeo Modigliani en Marc Chagall werkten elk in hun eigen expressionistische stijl.

Nederlands expressionisme: de Ploeg

In 1918 ontstond in Groningen een kunstenaarsvereniging die het Nederlandse expressionisme ging vormgeven: De Ploeg. Jan Wiegers, Jan Altink, George Martens en Johan Dijkstra waren de stuwende krachten achter deze groep jonge kunstenaars die zich verzette tegen het academische realisme. Ze zochten naar een emotionelere, expressievere manier van schilderen. De naam ‘De Ploeg’ verwees naar het omwoelen van de grond – een passende metafoor voor hun artistieke missie om de gevestigde kunstorde omver te werpen.

De kunstenaars van De Ploeg lieten zich inspireren door het Duitse expressionisme, vooral door kunstenaarsgroep Die Brücke. Jan Wiegers woonde zelfs enige tijd in Davos, waar hij bevriend raakte met Ernst Ludwig Kirchner. Deze invloed is duidelijk zichtbaar in de felle kleuren en expressieve penseelstreken die kenmerkend werden voor De Ploeg. De groep schilderde voornamelijk het Groningse landschap, stadsgezichten en portretten in een gestileerde stijl met sterke contrasten. Hun werk kenmerkte zich door een rauwe energie en emotionele intensiteit. In de jaren dertig kreeg De Ploeg steeds meer erkenning, met exposities in binnen- en buitenland.

Schilderij: Compositie VIII van Wassily Kandinsky

In 1923 schilderde Wassily Kandinsky Compositie VIII, een meesterwerk van geometrische abstractie. Het doek is een explosie van vormen: cirkels, driehoeken, lijnen en bogen dansen over het canvas in een zorgvuldig gecomponeerde chaos. Voor Kandinsky was dit geen willekeurige compositie, maar een visuele symfonie waarbij elke vorm en kleur een specifieke emotionele waarde had. De cirkel beschouwde hij als de meest spirituele vorm, terwijl de driehoek dynamiek en spanning vertegenwoordigde. In Compositie VIII combineerde hij deze elementen tot een harmonieus geheel.

Kandinsky maakte dit werk tijdens zijn periode aan het Bauhaus in Weimar, waar hij doceerde. Zijn theorie over de relatie tussen kunst en muziek was volledig doorontwikkeld: hij ‘hoorde’ kleuren en ‘zag’ muziek. In Compositie VIII lijken de geometrische vormen als noten op een notenbalk te zweven. Het schilderij markeert een keerpunt in Kandinsky’s werk, waarin hij definitief afstand nam van elke figuratieve rest en de abstractie volledig omarmde. De strakke, analytische compositie contrasteert met zijn eerdere, meer spontane abstracte werken. Compositie VIII bevindt zich nu in het Guggenheim Museum in New York.

Kunst na het Expressionisme

Nieuwe zakelijkheid

Na de Eerste Wereldoorlog ontstond in Duitsland de “Neue Sachlichkeit” (Nieuwe Zakelijkheid) als reactie op het expressionisme. Deze stroming keerde terug naar een meer realistische weergave, maar behield de scherpe sociale kritiek van het expressionisme. Kunstenaars als Otto Dix en George Grosz maakten kille, realistische schilderijen die de verschrikkingen van de oorlog en de sociale problemen van de Weimar-republiek toonden.

De Nieuwe Zakelijkheid behield wel enkele expressionistische kenmerken, zoals de vervorming van vormen om emoties uit te drukken, maar de felle kleuren en wilde penseelvoering maakten plaats voor een zakelijkere, bijna fotografische stijl. Het was alsof de kunstenaars na de verschrikkingen van de oorlog geen behoefte meer hadden aan vernieuwing, maar terugkeerden naar het realisme.

Abstract expressionisme

In de jaren 40 en 50 ontstond in New York het abstract expressionisme. Deze stroming werd sterk beïnvloed door Europese expressionisten die waren gevlucht voor de Tweede Wereldoorlog. Kunstenaars als Jackson Pollock, Willem de Kooning en Mark Rothko ontwikkelden het expressionistische idee van emotionele expressie verder tot volledige abstractie. Het abstract expressionisme maakte New York tot het nieuwe centrum van de kunstwereld na de Tweede Wereldoorlog.

De stroming combineerde de spontaniteit en emotionele intensiteit van het expressionisme met abstractie. Jackson Pollock ontwikkelde de techniek van “action painting”, waarbij hij verf over grote doeken gooide en druppelde in spontane gebaren. Willem de Kooning maakte explosieve, expressieve abstracte composities. Mark Rothko creëerde grote kleurvelden die bedoeld waren om een directe emotionele reactie bij de kijker op te roepen, vergelijkbaar met de spirituele doelen van Der Blaue Reiter.

Neo-expressionisme

In de jaren 70 en 80 keerde het expressionisme terug in een nieuwe vorm: het neo-expressionisme. Deze stroming ontstond als reactie op het minimalisme en de conceptuele kunst van de jaren 60 en 70. Kunstenaars wilden terug naar een meer expressieve, figuratieve schilderkunst. In Duitsland ontstond een groep kunstenaars die later bekend zou worden als de “Neue Wilden” (Nieuwe Wilden). Georg Baselitz, Anselm Kiefer en Gerhard Richter maakten grootschalige, expressieve schilderijen die verwezen naar de Duitse geschiedenis en de erfenis van het expressionisme. In de Verenigde Staten werkten kunstenaars als Julian Schnabel en Jean-Michel Basquiat in een vergelijkbare stijl. Het neo-expressionisme toonde dat de expressionistische impulsen nog steeds relevant waren. De emotionele directheid, de felle kleuren en de vrijheid van expressie die de oorspronkelijke expressionisten hadden geïntroduceerd, bleven kunstenaars inspireren tot op de dag van vandaag.

Meer weten over andere kunststromingen?

Lees ook onze artikelen over andere kunststromingen: