Anselm Kiefer verbreedt de horizon van de vergankelijkheid

Anselm Kiefer viert zijn 80e verjaardag met een dubbeltentoonstelling in het Stedelijk Museum en het Van Gogh Museum. De kunstenaar die Duitsland confronteerde met zijn oorlogsverleden is uitgegroeid tot de man van het grote gebaar. Zelden was zijn werk zo overweldigend als in de nieuwe installatie Sag mir wo die Blumen sind.

Anselm Kiefer begon zijn kunstenaarsloopbaan met een reis in de voetsporen van Vincent van Gogh. Op 18-jarige leeftijd trok hij liftend door Nederland, België en Frankrijk naar Arles. Onderweg schetste hij het landschap en tekende hij de mensen die hij ontmoette. Vooral de strakke horizon in de schetsen, het liefst een beetje hoog in de voorstelling, verraadt de invloed van Van Gogh. De horizon is een rode draad in dubbeltentoonstelling die nu in Amsterdam te zien is.

Van Gogh Museum

In het Van Gogh Museum is een reeks recente schilderijen te zien, waarin Kiefer bewust motieven van Van Gogh gebruikt. Het resultaat is een sterrennacht van stro en een reeks vergane zonnebloemen. Opnieuw trekt de horizon de aandacht, altijd aanwezig als een horizontale lijn die de compositie domineert. In Die Krähen (De kraaien) loopt in een karrenspoor in een dor landschap, goudgeel van de zomerzon. Boven het land zien we zwarte vlekken, die onmiskenbaar kraaien zijn. Niet dat Kiefer nou zo duidelijk kraaien schilderde. Maar het landschap doet zo denken aan Van Goghs Korenveld met kraaien, dat de zwarte verf wel kraaien moeten zijn.

Het Van Gogh Museum kiest er nadrukkelijk voor om de schilderijen van Kiefer en Van Gogh gescheiden te houden. Een verstandige keuze, want tussen de enorme Kiefers zouden de kleine schilderijen van Van Gogh wegvallen. Op de eerste verdieping van het museum zijn de werk toch goed te vergelijken, doordat de werken tegenover elkaar worden gepresenteerd.

Stedelijk Museum

In het Stedelijk staat het vroegere werk van Kiefer centraal, zoals het donkere Innenraum waarop de Rijkskanselarij van Hitler in Berlijn is afgebeeld. Hoewel de ruimte van alle nazi-symbolen is ontdaan, blijft het een beklemmend en onheilspellend schilderij. Kiefer doorbrak met het schilderij het taboe om te praten over het Duitse oorlogsverleden. Na de verschrikkingen van de holocaust was dit onderwerp in het naoorlogse Duitsland grotendeels onbespreekbaar.

De oorlog speelt opnieuw de hoofdrol in de spectaculaire installatie Sag mir wo die Blumen sind?, die hij maakte voor de trap van het Stedelijk Museum. Het werk is gebaseerd op een anti-oorlogslied van Marlene Dietrich (luister op Spotify), een herbewerking van het Amerikaanse origineel van Pete Seeger. De cyclus toont de verwoestingen van de oorlog in een goud landschap, waarin uniformen de soldaten voorstellen. In de gouden lucht zien we vrouwen, die het werk overnemen terwijl de mannen in de oorlog zijn. De installatie volgt zo de songtekst van Dietrich: Sag mir wo die Mädchen sind?

Vergankelijkheid

Zelfs in deze nieuwste installatie speelt de horizon een hoofdrol. Deze keer letterlijk als grensvlak tussen twee doeken. Sag mir wo die Gräber sind? In de schilderijen zien we de lichamen van de soldaten in het landschap liggen, besprenkelt met bloemblaadjes, die ook voor het schilderij op de grond liggen. Kiefer verwijst met het werk naar de leer van de Griekse filosoof Herakleitos. Volgens hem is alles altijd in beweging en krijgen dingen hun identiteit door strijd. Oorlog heeft dus een functie. Kiefer eindigt de cyclus met een sprankje hoop: het laatste schilderij toont hoe een nieuwe plant groeit uit een lichaam.

Ook in Voyage au bout de la nuit (recent gerestaureerd) uit 1990 is vergankelijkheid het belangrijkste thema. Op het eerste gezicht is het een loden bommenwerper die dood en verderf zaait. Maar in de cockpit ligt een giftige slang, die vanwege het vervellen van zijn lichaam een symbool is van een nieuw begin. De vergankelijkheid in de werken gaat verder dan een reflectie op leven en dood. De moderne Vanitas van Anselm Kiefer gaat over oorlog en vrede, werkelijkheid en herinnering.

Anselm Kiefer

Door het visuele spektakel van zijn werken is Anselm Kiefer geliefd bij het grote publiek. Toch stellen critici, ook deze week weer, kanttekeningen bij zijn schilderijen, die teveel gericht zouden zijn op effectbejag. Wat mij betreft is het een non-discussie. Kunstenaars zijn altijd bezig met het effect van hun schilderijen op hun toeschouwers. Rembrandts Nachtwacht of Michelangelo’s Laatste Oordeel waren ook bedoeld om indruk te maken op het publiek en daar klaagt nooit iemand over. Je doet Kiefers werk bovendien te kort door alleen op de visuele aspecten te focussen. Sag mir wo die Blumen sind? is een complexe en gelaagde installatie, vol met verwijzingen naar muziek, geschiedenis en filosofie.

Problematischer is de matige opbouw van de tentoonstellingen. In het Van Gogh Museum komen Kiefers tekeningen van zijn reis in de voetsporen van Van Gogh pas aan bod in de laatste zaal. Dit had natuurlijk de eerste zaal moeten zijn. La Berceuse, die perfect naast de tekeningen had gepast, is om onbegrijpelijke reden elders in de tentoonstelling verloren geraakt naast een beeld van een vergane zonnebloem. In het Stedelijk is het niet veel beter. Innenraum wordt door de meeste mensen gewoon voorbij gelopen, omdat het los van de tentoonstelling in de welkomshal is gehangen. Hierdoor blijft na het bezoek vooral het beeld van het indrukwekkende Sag mir wo die Blumen sind? hangen, maar is de samenhang in de rest van de tentoonstelling een beetje zoek.