Verdreven voor Vooruitgang: Het Nieuwe Parijs

In de tweede helft van de 19e eeuw onderging Parijs een drastische metamorfose. Onder leiding van baron de Haussmann maakten middeleeuwse wijken plaats voor majestueuze boulevards. Impressionistische kunstenaars als Monet en Caillebotte vierden het nieuwe Parijs, terwijl fotograaf Charles Marville en tekenaar Honoré Daumier juist de schaduwzijde vastlegden.

Stel je voor: de minister-president besluit om de gehele grachtengordel van Amsterdam plat te gooien. Het is onvoorstelbaar toch? Toch is dit precies wat er halverwege de 19e eeuw gebeurde in Parijs. In opdracht van keizer Napoleon III kreeg baron de Haussmann opdracht om de stad te moderniseren. Volledige wijken met Middeleeuwse huizen gingen tegen de vlakte om plaats te maken voor brede boulevards, zodat er meer ruimte was voor het moderne verkeer. Deze grootschalige stadsvernieuwing staat centraal in de tentoonstelling “Nieuw Parijs”.

Claude Monet – Drieluik: Quay du Louvre / Saint Germain l’Auxerrois Paris / Le Jardin De L’infante

Impressionisme

Kunstmuseum Den Haag verzamelde voor de tentoonstelling Nieuw Parijs een bijzonder drieluik van Monet. Quay du Louvre uit de eigen collectie is aangevuld met bruiklenen uit Parijs en Ohio. Monet schilderde de werken vanaf een balkon van het Louvre. In stralend zonlicht komt de nieuwe tijd je tegemoet: een pissoir, een reclamezuil en de brede boulevards symboliseren de moderne stad.

Niet alleen de stad vernieuwde, maar ook de kunst werd moderner. Waar Monets drieluik uit 1867 nog vrij precies is geschilderd, zien we gedurende de tentoonstelling zijn penseelstreek steeds losser worden. In Les Tuileries uit 1876 zijn de figuren op de achtergrond niet meer dan kloddertjes verf. In de lucht heeft Monet stukken doek zelfs onbeschilderd gelaten. Meer dan een stadsgezicht is het schilderij een experiment met de eigenschappen van verf en doek.

Gustave Caillebotte & Berthe Morisot

De meest losse penseelstreek van de tentoonstelling is te vinden in het werk van Berthe Morisot. Waar de mannelijke impressionisten de cafés en cabarets schilderden, zien we in haar schilderijen het leven van de vrouw. Haar schilderijen van jonge vrouwen tussen de ganzen in het park laten zien dat ze tot grootste vernieuwers van het impressionisme behoort. De schaduwen van de planten aan de waterkant geven de witte jurk van de vrouw een groene gloed. Haar trefzekere toets en heldere kleuren geven olieverf de uitstraling van pastelkrijt.

Een belangrijke reden dat de impressionisten steeds losser gingen schilderen, was de opkomst van de fotografie. De invloed van het nieuwe medium is goed te zien in de werken, die Gustave Caillebotte maakte vanuit het zolderraam op de Rue Halevy. In het uitzicht op de Opera, herkenbaar aan de gouden beelden op het dak, is de rand van het dak nog zichtbaar. Het is alsof Caillebotte, wiens broer fotograaf was, een foto heeft gemaakt en niet ver genoeg uit het raam kon hangen om het dak te omzeilen.

Keerzijde van het modernisme

Aan de grootscheepse stadsvernieuwing van baron de Haussmann zat ook een keerzijde. Honderdduizenden Parijzenaars moesten hun woning verlaten en alleen de rijken konden terugkeren in de luxe huizen aan de boulevards. De armen verhuisden naar sloppenwijken aan de rand van de stad. In de schilderijen van de impressionisten is geen aandacht voor de sociale gevolgen van het modernisme. De werken van Monet en Pissarro tonen uitsluitend de grandeur van de nieuwe boulevards.

Voor de sloppenwijken moeten we bij stadsfotograaf Charles Marville zijn. Zijn foto van een jongetje tussen de armoedige woningen van sloopmateriaal en hout, zegt alles. Zijn familie betaalt de prijs voor de megalomane boulevards van De Haussmann, waarvan de huizen op de achtergrond te zien zijn. Op een foto van de bouwplaats voor de Avenue de l’Opéra zien we de arbeiders poseren. Het is schrijnend: Ze werkten zelf mee aan het project dat hen dakloos had gemaakt.

Daumier

De pijnlijke gevolgen zijn ook onderwerp van de spotprenten van Honoré Daumier. In de tekeningen zien we ontheemde Parijzenaars slapen in pissoirs en regentonnen. Ook de stijgende huurprijzen neemt hij op de korrel. De kamertjes zijn zo klein dat een man er zelfs geen hoed kan dragen. Daumier laat met zijn tekeningen de sociale gevolgen zien, die de impressionisten in hun schilderijen negeerden.

De tentoonstelling “Nieuw Parijs” toont hoe modernisering twee gezichten kent. Waar de impressionisten de grandeur en het nieuwe stedelijke leven vierden in stralende kleuren, legden Marville en Daumier de donkere kant vast: een verhaal van verdrijving en armoede. Hun werk herinnert ons eraan dat vooruitgang altijd een prijs kent.