Het Laatste Oordeel is een hoogtepunt uit het oeuvre van Michelangelo. De overweldigende fresco in de Sixtijnse kapel toont tientallen naakte lichamen zwevend tussen hemel en hel. Hoe herken je alle heiligen en Bijbelse verwijzingen? En waarom zorgde het werk voor veel kritiek?
Op het eind van Middeleeuwen waren mensen bang voor het eind der tijden. De profeet Johannes van Patmos had in het Bijbelboek Openbaring voorspeld dat Jezus terug zou keren op aarde. Hierna zou de eindtijd aanbreken vol rampen, oorlogen en pandemieën. De doden werden tot leven gewekt en onderworpen aan het Laatste Oordeel. Alleen voor vrome mensen zou een plekje vrij zijn in een nieuwe paradijselijke wereld. Zondaren gingen regelrecht naar de hel.
Compositie
Michelangelo kreeg in 1534 de opdracht om een grote fresco over het laatste oordeel te maken voor de Sixtijnse kapel. Vijfentwintig jaar eerder had Michelangelo zijn beroemde plafond in de kapel geschilderd, een hoogte in Renaissancekunst. In 1525 was er brand uitgebroken in de kapel. Daarbij waren de fresco’s over de Roeping van Mozes en de Geboorte van Jezus van Pietro Perugino ernstig beschadigd geraakt. Medici-paus Clemens VII gaf daarom Michelangelo de opdracht om hele muur opnieuw te schilderen.
Michelangelo had een muur van 14 bij 12 meter tot zijn beschikking voor zijn laatste oordeel. Om aan te sluiten bij de fresco’s op de andere muren, deelde hij zijn fresco op tot drie lagen. Een onderste laag waarop de aarde te zien is, die eindigt op dezelfde hoogte als de tapijten op de zijmuren. Daarboven een laag met opstijgende zielen en engelen, ter hoogte van de bestaande fresco’s van Perugino, Botticelli en collega’s. De bovenstaande laag van het schilderij toont Jezus in de hemel.
Het verhaal van het Laatste Oordeel begint linksonder. Hier zien we de zielen uit de grond komen, geroepen door het engelengeschal uit het midden van de fresco. De zielen stijgen op naar boven tot ze uitkomen bij Jezus, omgeven door Maria en heiligen. Hier zal over de zielen geoordeeld worden. Mogen ze in de hemel blijven? Of worden ze doorgestuurd naar de hel?
De witte pijl geeft aan hoe de zielen vanuit hun graf via het oordeel van Jezus naar de hel gaan
De roze cirkels tonen de voorwerpen uit het passie-verhaal van Jezus (kruis, doornenkroon, kolom, trap en speer)
Heiligen
Jezus en Maria vormen dus het middelpunt van het schilderij. Boven hem zijn verwijzingen te zien naar het passieverhaal. Engelen dragen zijn kruis, de doornenkroon, het trapje om het kruis te bestijgen, de speer waarmee hij werd verwond aan het kruis en de kolom waar hij gegeseld werd. God en de Heilige Geest worden niet afgebeeld op Michelangelo’s fresco. Alleen Maria zit aan zijn voeten.
Om Jezus heen herkennen we een aantal heiligen. Maar wie is wie? Links staan Sint Andreas (met kruis) en Johannes de Doper, en onder hen Sint Laurentius te herkennen aan het grote rooster. Rechts staan Sint Petrus (met sleutel) en Sint Bartholomeus, die zijn eigen huid vasthoudt. In het hoofd van de huid is een zelfportret van Michelangelo te herkennen. Naast de huid zit een groepje heiligen met Sint Filippus (kruis), Sint Catherina (half wiel), Sint Blasius (wolkam) en Sint Sebastiaan (pijlen).
Hemel en Hel
De mensen die vrij van zonden waren, kwamen terecht in de hemel. Achter Jezus zien we een grote hoeveelheid mensen, die steeds minder gedetailleerd worden in de achtergrond. Maar veel mensen kwamen ook terecht in de hel. Op de fresco zien we rechts de verdoemden naar de hel afdalen, die rechtsonder is afgebeeld. Voor de hel zien we Charon op een boot. Het is een verwijzing naar de Oud-Griekse mythologie, waarin hij doden over de Styx naar de onderwereld brengt. Rechtsonder geeft Michelangelo een indruk van de hel: monsterlijke wezens, vuur en geweld. De verdoemden kijken verschrikt van angst en trekken pijnlijke gezichten. Helemaal rechtsonder staat Minos, de bewaker van de Hel. Hij heeft puntige oren en een slang om zijn lichaam gekruld.
Marcello Venusti – het Laatste Oordeel (kopie van het origineel)
Controverse
Nadat Michelangelo zijn schilderij had afgemaakt in 1641, ontstond er veel kritiek. Waarom had hij zoveel naakt geschilderd middenin een katholieke kapel? Critici vonden de fresco ronduit godslasterlijk. Tijdens het Concilie van Trente in 1563 besteedden de kardinalen daarom een hele sessie aan de zaak. Wat moest er met de fresco gebeuren? In het Bijbelboek Genesis stond beschreven dat Adam en Eva zich na de zondeval schamen voor hun naaktheid. Sindsdien bedekken ze hun geslachtsdelen. De geestelijken besloten daarom dat schilderijen die aanzetten tot lust verboden moesten worden en dat naaktheid in kerken dus niet kon worden getolereerd.
Een jaar later werd daarom de opdracht gegeven aan kunstschilder Daniele da Volterra om de fresco van Michelangelo te overschilderen. Sindsdien zijn de naakten van Michelangelo verborgen achter draperieën en andere bedekkende kleding. In de Sixtijnse kapel is sindsdien geen geslachtsdeel meer te zien. Alleen dankzij een kopie van Marcello Venusti is tegenwoordig een indruk te krijgen, hoe de fresco er oorspronkelijk uitzag. Venusti kopieerde Michelangelo’s Laatste Oordeel namelijk nog voordat het werd overschilderd.
Volg de kunstbijbel!
Kerkelijk jaar
Geboorte van Jezus (25 december) – de Kindermoord in Bethlehem (28 december) – de Besnijdenis van Jezus (3 januari) – Driekoningen (6 januari) – de Doop van Jezus (zondag na Drie Koningen) – het Huwelijk te Kana (tweede zondag na Drie Koningen) – de Presentatie in de Tempel (2 februari) – de Vlucht naar Egypte (17 februari) – Wonderen van Jezus – Annunciatie (25 maart) – de Visitatie (31 mei) – Geboorte van Johannes de Doper (24 juni) – Herrijzenis van Lazarus (29 juli) – de Transfiguratie (6 augustus) – Maria-Hemelvaart (15 augustus) – Kroning van Maria (22 augustus) – Onthoofding van Johannes de Doper (29 augustus) – Geboorte van Maria (8 september) – Allerheiligen (1 november) – Allerzielen (2 november) – Presentatie van Maria in de Tempel (21 november) – Christus Koning (laatste zondag van het kerkelijke jaar) – Onbevlekte Ontvangenis (8 december) – het Laatste Oordeel
Paascyclus
Palmpasen – de Tempelreiniging – het Laatste Avondmaal – Jezus op de Olijfberg – de Kruisweg – de Kruisiging – de Kruisafneming – de Wederopstanding – Noli me tangere – de Ongelovige Thomas – Hemelvaart – Pinksteren – Heilige Drie-Eenheid
Je schrijft dat er in 1525 brand was uitgebroken in de kapel. en dat daarbij de fresco’s over de Roeping van Mozes en de Geboorte van Jezus van Pietro Perugino ernstig beschadigd waren geraakt. Dit gegeven van de brand is nieuw voor mij en heb ik in bronnen nergens kunnen lezen. In welke bron heb jij over die brand gelezen? Bij mijn weten gaf Clemens VII aan Michelangelo in 1533 de opdracht om Het Laatste Oordeel te schilderen op de westmuur van de Sixtijnse Kapel vanwege religieuze (crisis reformatie), politieke (plundering Rome) en artistieke (Michelangelo’s genialiteit) redenen. Daarom moesten de bestaande fresco’s op de westmuur vernietigd worden.
Graag verneem ik dus de bron die meldt dat dit is gebeurd vanwege een brand.
info@paulverheijen.nl
Hi Karin, dank voor je reactie. De brand staat beschreven in ‘Michelangelo: Complete works’ van uitgeverij Taschen. Het boek is een aanrader (zeker de XL editie) vanwege de schitterende prenten.
Overigens waren er meerdere beschadigingen aan de muur. In 1522 was een deurbalk ingestort en werd in 1527 schade aangericht bij plundering van Rome.
Te vinden in het bovengenoemd boek (XL) hoofdstuk VIII blz. 261
[…] “gingen bij plunderingen [Sacco di Roma1527] door troepen van Karel V de door Rafaël ontworpen wandtapijten verloren, die op belangrijke feestdagen in de kapel werden opgehangen.”