Een onrustig café met dronken mensen, een Holland landschap met molens en weilanden of een stilleven van een weelderige bos bloemen, tegenwoordig zijn we dol op landschappen, stillevens en genrestukken uit de 17e eeuw. Maar hoe anders was dit destijds! De meest gewaardeerde kunstenaars waagden zich niet aan dit soort tweede rangs kunst. Echte meesters waren historieschilders!
Het historiestuk kon een schilderij zijn van een geschiedkundige gebeurtenis, maar ook de Griekse mythologie en Bijbelse verhalen behoorden tot dit genre. Vooral voor schilderingen van stadhuizen en paleizen waren de historiën populair. Een bekend voorbeeld is de Oranjezaal in Huis ten Bosch, waar alle schilderijen gewijd zijn aan stadhouder Frederik Hendrik. Architect Jacob van Campen en Constantijn Huygens kozen alleen de kunstschilders die als de besten van hun generatie werden gezien. Onder de gelukkige kunstenaars behoorden Caesar van Everdingen, Salomon de Bray, Jan Lievens, Jacob Jordaens, Pieter de Grebber en Gerard van Honthorst.
Historiestuk
Zoals bij veel genres binnen de Nederlandse schilderkunst, leerden de beroemdste Nederlandse historieschilders het vak in Haarlem. Veel Vlaamse kunstenaars waren vanwege het oplaaiende geloofsgeweld naar Haarlem gevlucht en brachten kennis en ervaring met zich mee. Vooral de stijl van Peter Paul Rubens en Jacob Jordaens vonden veel navolging. In het atelier van Hendrick Goltzius was een groep jonge kunstenaars die zich in genre van de historiekunst specialiseerde.
Salomon de Bray – Twee panelen uit de Oranjezaal
Pieter de Grebber
Pieter de Grebber werd in zijn eigen tijd gezien als één van de beste kunstenaars van de eeuw, vanwege zijn zuivere manier van schilderen en lichte kleurgebruik. Hij behoorde tot de gelukkigen die meewerkte aan de Oranjezaal en werkte onder meer voor het stadhuis van Haarlem. De Grebber stelde 11 regels op waarin een classicistisch historiestuk moest voldoen. Hiermee volgde hij grotendeels het schilderboeck van Karel van Mander waarin historiekunst als hoogste schildervorm werd beschreven.
Ook Salomon de Bray was een leerling van Goltzius en werkte als historieschilder in Haarlem. Hij had navolging in de vorm van zijn zoon Jan de Bray, die portretschilderkunst combineerde met historiën. Na de dood van Frans Hals werd Jan de Bray de belangrijkste portretschilder van Haarlem. De familie de Bray was katholiek en daarom schilderden het tweetal ook regelmatig altaarstukken voor schuilkerken.
Caesar van Everdingen
Op het einde van de 17e eeuw werd de stijl van historiën steeds meer geënt op het classicisme, dat in zwang was geraakt aan het Franse hof van de Zonnekoning Lodewijk XIV. Deze stijl kenmerkte zich door een sterke nadruk op klassieke thema’s, ideale schoonheid en een heldere, evenwichtige compositie. De bekendste Nederlandse classicist was Caesar van Everdingen, die in Alkmaar werkte. Van Everdingen was een specialist in het afbeelden van textiel en werd geroemd om zijn ‘fluwelen penseel’, een techniek die goed zichtbaar is in werken als “Allegorie op de geboorte van Frederik Hendrik”.
Ook de uit Luik afkomstige Gérard de Lairesse schilderde in de classicistische stijl, die aan het eind van de 17e eeuw populair werd onder de rijkelui van Amsterdam. Zijn stijl was zo overeenkomstig met het Franse classicisme, dat De Lairesse ook wel ‘de Nederlandse Poussin’ werd genoemd, verwijzend naar de grote Franse meester Nicolas Poussin. De Lairesse’s invloed was niet alleen groot door zijn schilderijen, maar ook door zijn theoretische geschriften. Zijn “Groot Schilderboek” (1707) werd een standaardwerk voor de academische schilderkunst, waarin hij pleitte voor een rationele benadering van de kunst gebaseerd op klassieke voorbeelden.
Gérard de Lairesse – Diana en Endymion
Pieter de Grebber – Johannes voor Herodes
Waar zijn de Hollandse historieschilders te zien?
De Hollandse historieschilders van de 17e eeuw zijn te zien in het Amsterdamse Rijksmuseum en het Paleis op de Dam. Daarnaast zijn er werken te zien in het Frans Hals Museum en het Mauritshuis.
Lees ook onze andere artikelen over de Hollandse School en Nederlandse kunstenaars:
