Op 8 december viert de katholieke kerk het feest van de onbevlekte ontvangenis. Veel mensen denken dat dit betekent dat Maria maagd was bij de geboorte van Jezus. Maar dit is onjuist! De onbevlekte ontvangenis gaat over de erfzonde, niet over haar maagdelijkheid. Hoe zit dit?
De katholieke kerk zat in de Middeleeuwen met een groot theologisch probleem. Volgens de bijbel komt ieder mens met de erfzonde ter wereld, doordat Adam en Eva hebben gegeten van de boom van kennis van goed en kwaad in het Hof van Eden. Katholieken kunnen deze erfzonde door de doop laten wegnemen. Maar Maria was niet gedoopt en dit zou dus betekenen dat de goddelijke Jezus ook met de erfzonde bevlekt was. Dat kon natuurlijk niet!
Onbevlekte ontvangenis
Al rond het jaar 200 schreef Origenes daarom dat Maria onbevlekt ontvangen was. Ze was zonder de erfzonde geboren in de schoot van haar moeder, Anna. Haar ziel was hierdoor op voorhand gezuiverd door God en daarom was Maria verkozen om de zoon van God, Jezus, op aarde te brengen. De onbevlekte ontvangenis verwijst dus naar de geboorte van Maria.
In 16e eeuw werd de onbevlekte ontvangenis een beroemd thema in de kunst. Het dogma van de onbevlekte ontvangenis staat niet in de Bijbel en was daarom een twistpunt tussen de katholieken en de protestanten. In de roerige 16e eeuw van geloofsoorlogen kregen katholieke schilders daarom de opdracht juist het thema van de onbevlekte ontvangenis vast te leggen. Hierdoor is met name in het katholieke Spanje een rijke traditie ontstaan, vol met verwijzingen en symbolen.
José de Ribera – Onbevlekte Ontvangenis
El Greco – Onbevlekte Ontvangenis
Diego Velázquez – Onbevlekte Ontvangenis
Symboliek
Francisco de Zurbaran schilderde de onbevlekte ontvangenis rond 1630. Maria staat afgebeeld met gevouwen handen, zwevend in de lucht en met een aureool van sterren om haar hoofd. Deze compositie toont de geest van Maria in de vorm van een jonge vrouw, die vlak na haar creatie in de hemel haar hoofd buigt voor God. Onder haar voeten staat een halve maan en om haar hoofd cirkelen twaalf sterren, vermoedelijk verwijst dit naar een Bijbeltekst uit Openbaring (12:1): “een vrouw, bekleed met de zon, met de maan onder haar voeten en een krans van 12 sterren op haar hoofd”
Om Maria heen staan in het schilderij vier symbolen: de Spiegel, Jakob’s Ladder, de Hemelpoort en de Toren. Deze symbolen verwijzen naar Bijbelverhalen uit het oude testament die verwijzen naar Maria’s overwinning op het kwaad van de slang. Het zijn verhalen waaruit blijkt dat het geloof sterker is dan de zonde. Jakob’s Ladder is het verhaal van Jakob, die in een droom de hemel bezoekt. De toren verwijst naar een Bijbeltekst uit Hooglied, die een onneembare toren beschrijft. De spiegel verwijst naar een spiegel waarin de ware aard van de mens te zien is en de hemelpoort naar het laatste oordeel. Alle symbolen verwijzen dus direct of indirect naar de erfzonde en hoe het geloof deze zonde kan weghalen.
Misverstand
Het is onduidelijk waarom het dogma van de onbevlekte ontvangenis zo vaak verward wordt met het dogma van Maria’s maagdelijkheid bij de geboorte van Jezus. Waarschijnlijk is het een geval van de klok horen luiden, maar niet weten waar de klepel hangt. Mogelijk heeft dit ermee te maken dat het dogma van onbevlekte ontvangenis pas door Paus Pius IX officieel is ingevoerd in 1854. In Nederland is hier destijds weinig aandacht voor geweest, met name doordat grote delen van ons land protestant waren.
Volg de kunstbijbel!
Kerkelijk jaar
Geboorte van Jezus (25 december) – de Kindermoord in Bethlehem (28 december) – de Besnijdenis van Jezus (3 januari) – Driekoningen (6 januari) – de Doop van Jezus (zondag na Drie Koningen) – het Huwelijk te Kana (tweede zondag na Drie Koningen) – de Presentatie in de Tempel (2 februari) – de Vlucht naar Egypte (17 februari) – Wonderen van Jezus – Annunciatie (25 maart) – de Visitatie (31 mei) – Geboorte van Johannes de Doper (24 juni) – Herrijzenis van Lazarus (29 juli) – de Transfiguratie (6 augustus) – Maria-Hemelvaart (15 augustus) – Kroning van Maria (22 augustus) – Onthoofding van Johannes de Doper (29 augustus) – Geboorte van Maria (8 september) – Allerheiligen (1 november) – Allerzielen (2 november) – Presentatie van Maria in de Tempel (21 november) – Christus Koning (laatste zondag van het kerkelijke jaar) – Onbevlekte Ontvangenis (8 december) – het Laatste Oordeel
Paascyclus
Palmpasen – de Tempelreiniging – het Laatste Avondmaal – Jezus op de Olijfberg – de Kruisweg – de Kruisiging – de Kruisafneming – de Wederopstanding – Noli me tangere – de Ongelovige Thomas – Hemelvaart – Pinksteren – Heilige Drie-Eenheid
Prima artikel! Eindelijk iemand die weet van de hoed en de rand.
m.vr.gr.
Paul Verheijen
Ik werd als 8 jarig kind een ketter genoemd door de priester die ons godsdienstles gaf, omdat ik zei dat ik niet geloofde in de onbevlekte ontvangenis van Maria. Hij had het over een duif (de Heilige Geest)en dat Maria zo zwanger en de moeder van Jezus werd. En zo klein als ik was, en niets wetend over hoe je zwanger werd, wilde ik meer uitleg. Ik vroeg naar het hoe en waarom, zoals ik altijd deed met alles wat ik niet begreep. Hij wilde me geen antwoord geven, en zei dat ik het gewoon moest geloven. Ik zei ik toen vol overtuiging: “Ik geloof het niet! ”
Hij werd vuurrood en zei: ” Jij bent een ketter.”
En ik ben t nooit vergeten. Ik kreeg straf en toen ik het thuis vertelde, want ik wist niet wat een ketter was, kreeg ik van mijn streng RK ouders ook geen uitleg en nog meer straf, en het was iets wat ik nooit had mogen zeggen, volgens mijn moeder. Ik was pas 8, en duidelijk op weg naar de uitgang van de RK Kerk.
En nu blijkt dat zowel de priester als mijn ouders er niets van wisten, want het betekende dat Maria zelf onbevlekt ontvangen was, zoals dit stuk uitlegt en niets te maken had met haar latere zwangerschap.
Hoera, ik ben dus geen ketter. Hoewel ik me herinner dat het me niet raakte dat ik een ketter werd genoemd. Ik was een klein meisje en wist zeker dat het niet waar was. Wat het precies was, wist ik niet, maar het was duidelijk iets slechts, en ik wist dat ik niet slecht was. 🙂