Brussel zet het Belgische surrealisme op de kaart bij 100-jarig jubileum

Brussel viert het 100-jarig jubileum van het surrealisme met twee tentoonstellingen: het Belgische surrealisme in Bozar en de internationale collega’s in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten. Naast de greatest hits van Salvador Dali, Max Ernst en René Magritte is er veel ruimte voor onbekendere Belgische kunstenaars. Hoe konden surrealisten als Marcel Mariën en Jane Graverol in de vergetelheid raken?

Honderd jaar geleden publiceerde de Franse schrijver André Breton het surrealistisch manifest. Een mooie aanleiding om de surrealisten uit de collectie van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten weer tevoorschijn te halen. Het is een weerzien met topstukken van Salvador Dali, Joan Miró en Max Ernst, die sinds de sluiting van het Brusselse Museum voor Moderne Kunst vooral in het depot lagen. Al bijna 15 jaar is de indrukwekkende nationale collectie moderne kunst van België nu zonder permanent onderkomen. In Brussel worden de werken nu gecombineerd met bruiklenen van over de hele wereld.

Imagine

Imagine! – 100 jaar internationaal surrealisme zet de verbeelding centraal. De groep surrealisten rondom de Franse theoreticus André Breton wilde shockeren. Vanaf 1924 organiseerden ze gezamenlijke tentoonstellingen en publiceerden hun werk in surrealistische tijdschriften. De surrealisten geloofden in het onderbewuste en gebruikten in hun kunstwerken dromen en mythische wezens. Olifanten met spinnenpoten, een bijzettafeltje van een vos of de aanbidding van een ezel, het kon niet niet gek genoeg.

Maar het surrealisme was meer dan een kunststroming. Het was een levenshouding. Afzetten tegen de gevestigde orde, de wereld met een frisse blik bekijken, niet conformeren: het had invloed op hun hele leven. Salvador Dali maakte -als een echte showman- van zijn leven een surreële opvoering met knotsgekke kookboeken, neushoorn temmen en seksuele fantasieën. Ook de Duitse surrealist Max Ernst gebruikte zichzelf als personage. In de koninklijke musea voor schone kunsten is op vrijwel ieder schilderij van Ernst een vogel als alter ego te vinden. Het dier stond symbool voor zijn onderbewuste.

Belgische surrealisme

Imagine is opgebouwd aan de hand van een aantal surrealistische thema’s als dromen, metamorfosen en surreële landschappen. Veel van deze onderwerpen waren niet nieuw. Ook de Belgische symbolisten waren eind 19e eeuw geïnteresseerd in mystiek en mythologie. Net als de surrealisten probeerden de symbolisten niet de werkelijkheid, maar hun gevoelswereld te vangen op het doek. Het levert een aantal mooie vergelijkingen op tussen symbolistische kunstenaars als Fernand Khnopff en surrealistische werken van onder andere René Magritte.

Magritte wordt verder belicht in de tentoonstelling Histoire de ne pas rire – het surrealisme in België in BOZAR. In tegenstelling tot aandachtstrekkers als Breton en Dali, werkte Magritte anoniemer. Het ging niet om hemzelf, maar om zijn kunstwerken. Zijn schilderijen dagen de bezoeker uit om anders tegen de wereld aan te kijken. Deze associatieve houding is goed te zien in “Op de drempel van de vrijheid” waarin tegenstellingen centraal staan: bos/planken, schoonheid/vernieling, lucht/vuur.

René Magritte was geen showman. Hij schilderde zijn doeken in de eetkamer waar ’s avonds de aardappelen op tafel stonden. Een bezoek aan zijn simpele rijtjeshuis in Jette is als een tijdscapsule. Het beroemde schilderij “de Doorboorde Tijd” waarin een trein uit de haard komt rijden, blijkt precies zijn eigen huiskamer te zijn. De houtkachel lijkt inderdaad een beetje op een locomotief. Ook hieruit spreekt zijn associatieve denkwijze.

Uit de anonimiteit

De namen van de schilderijen van Magritte zijn vaak even raadselachtig als de afbeeldingen. Meestal werden de titels verzonnen door Paul Nougé, de theoreticus van de Brusselse groep. Hoewel Nougé vooral actief was als schrijver, toont BOZAR nu ook zijn surrealistische foto’s. Het zijn humoristische pareltjes. Toch duurde het tot na zijn dood in 1967 voordat de komische foto’s voor het eerst werden gepubliceerd.

Misschien is het deze bescheiden houding waardoor het Belgische surrealisme onbekend is gebleven bij een internationaal publiek. BOZAR biedt nu een kennismaking met het werk van Marcel Mariën en Jane Graverol. Hoewel de invloed van Magritte duidelijk zichtbaar is in hun werk, kiezen ze hun eigen onderwerpen. Zo verbeelden Graverols vrouwen in vogelkooien de beperkte vrijheid die vrouwen genoten binnen de door mannen gedomineerde kunstwereld. Pas de afgelopen decennia wordt de belangrijke rol van vrouwelijke surrealisten erkend. In Brussel hangen schilderijen van onder meer Dorothea Tanning, Leonor Fini en Rachel Baes.

Brussel

Verspreid over twee musea zijn in Brussel nu zo’n 400 surrealistische kunstwerken te zien. In de volle zalen is het alsof de tentoonstellingsmakers niet hebben durven kiezen. De tentoonstellingen geven niet alleen een overzicht van het surrealisme, maar onderzoeken tegelijk het samenspel van kunst en literatuur, de oorsprong in het symbolisme, de rol van vrouwelijke kunstenaars, de invloed op het Amerikaanse abstract expressionisme. Hoewel dit rijke tentoonstellingen oplevert, vraagt de overvloed flink wat concentratie van de bezoeker.

BOZAR en de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten zetten het Belgische surrealisme opnieuw op de kaart. Na 100 jaar lijkt de bescheiden houding van de Belgische surrealisten eindelijk verleden tijd. Het is onbegrijpelijk dat een groot deel van de getoonde schilderijen meestal verborgen ligt in depots. Hoog tijd dus dat de koninklijk musea voor schone kunsten weer een permanent onderkomen vinden voor hun collectie moderne kunst, zodat Belgische surrealisten als Marcel Mariën en Jane Graverol definitief uit de vergetelheid komen.

De tentoonstelling Imagine! 100 jaar internationaal surrealisme zal doorreizen naar Parijs (najaar 2024), Hamburg (2025), Madrid (2025) en Philadelphia (2026).

Tentoonstellingen 2024

Caspar David Friedrich (Kunsthalle, Hamburg) – Impressionisme van het Noorden (Singer, Laren) – Rembrandts Zintuigen (Lakenhal, Leiden) – Max Beckmann (Kunstmuseum, Den Haag) – Fotorealisme (Centraal Museum, Utrecht) – Frans Hals (Rijksmuseum, Amsterdam) – Surrealisme (Bozar/KMSKB, Brussel) – Laure Prouvost (de Pont, Tilburg) – Afrikaanse fotografie (Wereldmuseum, Rotterdam) – James Ensor (Bozar/KBR, Brussel) – Marina Abramovic (Stedelijk, Amsterdam) – Isaac Julien (Bonnefanten, Maastricht) – Boris Mikhailov (Fotomuseum, Den Haag) – Haagse School (Kunstmuseum/Panorama Mesdag, Den Haag) – Impressionisme (Orsay, Parijs) – the Art of Drag (Frans Hals, Haarlem)