De Griekse held Perseus vocht met een zeemonster om de beeldschone Andromeda te bevrijden. Titiaan schilderde de mythe van Perseus en Andromeda voor de Spaanse koning Filips II. Latere kunstenaars kopieerden eeuwenlang de compositie van Titiaan zonder dat ze het schilderij ooit gezien hadden.
Tegenwoordig is het gemakkelijk om even naar de schilderijen van Friedrich te gaan kijken in Hamburg, het werk van Magritte in Brussel of de beelden van Rodin in Parijs. Voor een kunstenaar in de 16e eeuw lag dit anders. Een reis naar een ander land kon dagen of zelfs weken duren. Bovendien waren er geen musea. Titiaans schilderijen van de Griekse mythologie waren bijvoorbeeld in het bezit van de Spaanse koning Filips II. Alleen met de juiste connecties aan het hof kregen kunstenaars toegang tot de schilderijen. Toch raakten Titiaans schilderijen beroemd in heel Europa.
Perseus en Andromeda
Titiaan schilderde voor Filips II een serie van zeven erotische schilderijen gebaseerd op de Griekse mythologie. Filips II had gehoord over een schilderij van Danaë, waarin Titiaan haar naakt had afgebeeld onder een gouden regen. Hij bestelde een kopie bij Titiaan en zes nieuwe schilderijen. Het verhaal komt uit de Griekse mythe van Perseus. De knappe Danaë raakte zwanger van Zeus, die zich vermomde als gouden regen om bij haar te komen. Uit het samenzijn werd de Griekse held Perseus geboren.
De Romeinse schrijver Ovidius beschrijft hoe Perseus van koning Polydektes de opdracht krijgt om de monsterlijke gorgoon Medusa, beroemd om haar slangenkop, te onthoofden. Het is een riskante onderneming, want iedereen versteent door haar blik. Dankzij de vliegende schoenen van Hermes lukt het Perseus om bij Medusa te komen. Hij kijkt haar nooit direct aan, maar gebruikt de weerspiegeling van zijn schild om haar te zien. Zo kan hij haar onthoofden zonder versteend te raken.
Op de terugweg van dit avontuur wordt zijn aandacht getrokken door een getekende vrouw, Andromeda. Piero de Cosimo volgt de beschrijving van Ovidius in zijn schilderij uit 1504. We zien Perseus door de lucht komen aanvliegen. Getroffen door de schoonheid van Andromeda komt hij naar beneden. Gelijkertijd komt uit de zee een monster omhoog. De ouders van Andromeda staan aan de kant en smeken om Perseus’ hulp. Ze beloven haar hand als hij haar weet te redden. Perseus gaat daarom ook de strijd aan met dit monster.
Titiaan
Waar Piero di Cosimo probeert het gehele verhaal te laten zien, kiest Titiaan alleen voor de meest dramatische scene. Hij toont de drie belangrijkste figuren: Andromeda, Perseus en het zeemonster. Titiaan benadrukt de schoonheid van Andromeda door haar in een bevallige houding te schilderen. Precies volgens de wens van de Spaanse koning Filips II, die graag erotische schilderijen bezat. Perseus vergeet te vliegen en valt bijna uit de lucht, als hij haar schoonheid ziet. Titiaan volgt hiermee de tekst van Ovidius.
Hoewel Titiaan schilderij dus in de afgesloten collectie van koning Filips II hing, werd het schilderij van Titiaan beroemd in heel Europa. Dit was te danken aan twee prenten, die op basis van het schilderij werden gemaakt. Ferrando Bertelli maakte een redelijk precieze reproductie. Ook Giovanni Battista Fontana maakte een prent op basis van het schilderij, maar veranderde de compositie aanzienlijk. Mogelijk heeft hij het werk maar kort kunnen zien of baseerde hij zich op de prent van Bertelli.
Navolgers
De prenten raakten verspreid in heel Europa en dienden eeuwenlang als voorbeeld voor andere kunstenaars. De versimpelde compositie waarin alleen Andromeda, Perseus en het zeemonster getoond worden, groeide uit tot de standaardweergave van het verhaal. De prent van Giovanni Battista Fontana lijkt als voorbeeld te hebben gediend voor Paolo Veronese en Guido Reni. Hun composities zijn verticaal en tonen Andromeda aan de rechterkant tegen een rots.
Ovidius geeft geen uitgebreide beschrijving van het zeemonster in zijn Metamorfosen. Er staat alleen vernoemd dat het beest een schelpennek heeft een een staart als een vis. Hierdoor nemen de kunstenaars de vrijheid om hun eigen visie op het monster te geven. Sommige monsters zijn slang-achtige, anderen lijken meer op draak. In het werk van Bernardino Cesare lijkt het meer een hond.
19e eeuw
In de 19e eeuw komen mythologische onderwerpen opnieuw in de mode. Titiaans schilderij hing op dat moment in Londen in de Wallace Collection. Mogelijk hadden Engelse kunstenaars als Frederic Leighton en Charles Napier Kennedy hier de kans om het echte schilderij te zien. Deze nieuwe generaties kunstschilders durft de klassieke compositie van Titiaan los te laten. In hun schilderijen lijkt meer aandacht te komen voor de liefde van Perseus voor Andromeda. Andromeda wordt als een soort femme fatale afgebeeld. Toch houden ook deze latere kunstenaars vast aan de simpelere compositie met slechts drie figuren. Titiaans vernieuwingen hadden zo tot in de 19e eeuw invloed op de schilderkunst.
Lees ook de andere artikelen over de mythe van Perseus:
– Danaë: De Vele Veroveringen van Zeus: #MeToo van een Oppergod
– Medusa: Monster of #MeToo Slachtoffer?
Meer lezen over mythologie in de kunst?
Lees ook onze andere artikelen over mythologie:
