Het Rijksmuseum kocht deze week op kunstbeurs Tefaf voor drie miljoen euro het enige gesigneerde schilderij van Gesina ter Borch. Het museum spreekt van een hoogtepunt uit haar oeuvre. Waarom was dit schilderij van haar broer Moses haar zo dierbaar?
Gesina ter Borch kreeg nooit een formele opleiding tot kunstenaar, ondanks dat ze uit een echte kunstenaarsfamilie kwam. Het was het lot van de vrouw in de 17e eeuw, gedwongen tot een leven zonder eigen carrière. Toch tekende en schilderde Gesina ter Borch haar hele leven. Ze werkte vrijwel exclusief als aquarellist. Het Rijksmuseum bezit 3 albums waarin ze gedichten en liedteksten illustreerde. Onder de sierlijke letters van de gedichten staan grappiger taferelen: muzikanten, een officier en een dame, een speelse achtervolging.
Gesina ter Borch
Gesina werd vanaf jonge leeftijd omringd door kunst. Haar vader Gerard en broers Gerard (II) , Harmen en Moses werkten als kunstschilders. Gesina deelde hun interesse in kunst en poëzie. Groot was haar verdriet daarom, toen Moses omkwam in de Tweede Engels-Nederlandse oorlog. Hij raakte dodelijk verwond in het gevecht om Fort Languard in dienst van de Nederlandse marine. Vanaf dat moment probeerde Gesina de gedachtenis aan Moses in leven te houden in tekeningen en gedichten.
In haar ‘Konstboek’ (kunstboek) schilderde ze twee portretten van Moses ten voeten uit. Op de achtergrond zien we de slag om Fort Languard. De dood wordt gepersonifieerd als skelet in een bootje. Huisvriend Sijbrant Schellinger beschreef hem als in een held in een lofdicht “Och Moses u moet was niet te kleen / Als ghij getoont hebt nu aan Iedereen / Wijls ghij uijt vrije wil in ’s oorlogs brant /U leeven liet ten dienst van‘t vaederlant”.
Gesina ter Borch – Portret van Moses ter Borch op twee jarige leeftijd (nieuwe aankoop Rijksmuseum)
Moses ter Borch
De rouw in de familie ter Borch om de dood van de jongste telg was groot. Gesina maakte daarom samen met haar broer Gerard (II) een memoreportret voor Moses in 1669. De aquarellen in haar album dienden als voorbeeld. Waarschijnlijk schilderde Gerard (II), als getraind portretschilder, het portret van Moses en was Gesina verantwoordelijk voor het landschap op de achtergrond. Het harnas het kompas verwijzen naar zijn militaire carrière. De schedel, schelp, slang en zandloper in het schilderij zijn symbolen van vergankelijkheid.
Het schilderij van Moses dat deze week werd aangekocht door het Rijksmuseum is ook een tweede memorieportret voor Moses. Gesina schilderde het werk waarschijnlijk vlak na zijn dood. We zien Moses op twee jarige leeftijd. Het speelgoed om hem heen, zoals paard, trommel en vlag, verwijzen naar Moses’ toekomstige militaire loopbaan. De portretten van Moses zijn de enige twee onbetwiste olieverfschilderijen van de hand van Gesina ter Borch.
Schildersfamilie ter Borch
Gesina en haar broers kwamen uit een echte kunstenaarsfamilie. Vader Gerard ter Borch (I) was opgeleid als kunstschilder en reisde zelf naar Rome om de Italiaanse meesters te bestuderen. Hij maakte hier landschappen in de stijl van Paul Bril. Terug in Nederland werkte hij als kunstenaar tot 1618, toen hij heffingen voor oorlog en handel gingen innen voor de staat. Hij had hiermee een stabieler inkomen om zijn gezin te onderhouden.
Toch gaf hij zijn kunstenaarsbestaan niet helemaal op. Hij leidde zijn drie meest talentvolle zonen op tot kunstschilder. De jonge Gerard zou uitgroeien tot een belangrijke schilder van portretten en genrekunst, wiens faam zelfs tot Spanje en Engeland reikte. Harmen werkte maar kort als kunstenaar, want na de dood van zijn vader nam hij zijn functie als convooi- en licentmeester over. Moses had evenveel talent als zijn broer Gerard, maar zou door zijn vroege dood nooit enige bekendheid opbouwen.
Archief in het Rijksmuseum
In het archief van de familie ter Borch zijn echter talloze schetsen en zelfs enkele olieverfschilderijen van Moses bewaard gebleven. De tekeningen tonen een ijverige leerling, die beroemde schilderijen en prenten van Rembrandt, Reni en andere kunstenaars kopieert. De speelse zelfportretten in olieverf verraden de stijl van zijn oudere broer Gerard. Sinds 1887 is het archief van de familie ter Borch in bezit van het Rijksmuseum. Helaas zijn de meeste werken van Gesina en Moses nooit op zaal te zien, mede door de kwetsbaarheid van het papier.
Het Rijksmuseum heeft aangekondigd dat de twee olieverfschilderijen die Gesina maakte van Moses binnenkort in de eregalerij zullen worden opgehangen. Gesina zou dit een mooie eerbetoon hebben gevonden, zo blijkt uit haar testament: “Conterfeitsels [de portretten] van mijn broeder Moses en van vader en moeder moeten voor de kinderen bewaart worden.” Zo wordt het leven Moses ter Borch dankzij haar “conterfeitsels” anno 2024 nog steeds herdacht.
Meer artikelen lezen?
Lees meer over de Hollandse school
Lees ook onze andere artikelen waarin we bijzondere kunstwerken onder de loep nemen: