Het fauvisme bracht een kleurexplosie op doek. In felle, onnatuurlijke kleuren en losse penseelstreken schokten Matisse en Derain de kunstwereld aan het begin van de twintigste eeuw. Hoe ontstond het fauvisme? Wie waren de belangrijkste kunstenaars? En wat zijn de kenmerken van de stroming?
Het fauvisme was een korte maar invloedrijke kunststroming die rond 1905 in Frankrijk opbloeide. Met Henri Matisse als onbetwiste voorman schilderden de fauvisten een wereld in felle primaire kleuren, ver verwijderd van de werkelijkheid. De beweging duurde slechts een paar jaar, maar legde een belangrijk fundament voor de moderne kunst van de twintigste eeuw.
Begin van het fauvisme
Hoe ontstond het fauvisme?
Aan het einde van de negentiende eeuw begonnen kunstenaars steeds meer te experimenteren met kleur. Postimpressionisten als Paul Gauguin en Vincent van Gogh hadden al aangetoond dat kleuren niet per se de werkelijkheid hoefden te weerspiegelen. Gauguin gebruikte felle, vlakke kleuren in zijn schilderijen van Tahiti, terwijl Van Gogh zijn emoties overbracht in streepjes van geel en blauw. Deze experimenten inspireerden een nieuwe generatie kunstenaars.
Rond 1900 kwamen jonge schilders als Henri Matisse, André Derain en Maurice de Vlaminck samen in Parijs en omgeving. Ze waren gefascineerd door de vrijheid die kleur kon bieden. In de zomer van 1905 trokken Matisse en Derain naar het vissersdorpje Collioure aan de Franse Middellandse Zeekust. Daar schilderden ze met een ongekende kleurvrijheid: blauwe bomen, roze stranden en oranjerode luchten. Het was een artistieke doorbraak die de basis legde voor het fauvisme.
André Derain – Bateaux dans le port de Collioure
Waarom heet de kunststroming het fauvisme?
In de herfst van 1905 werden de schilderijen van Matisse, Derain en hun vrienden tentoongesteld in de Salon d’Automne in Parijs. Het publiek was geschokt door de felle kleuren en ruwe penseelstreken. Temidden van deze wilde doeken stond een klassieke marmeren sculptuur. De criticus Louis Vauxcelles schreef spottend: ‘Donatello au milieu des fauves’ — Donatello te midden van de wilde beesten.
De naam ‘fauvisme’ komt van het Franse woord ‘fauves’, wat ‘wilde dieren’ betekent. Het was dus criticus Louis Vauxcelles die de naam verzon in zijn recensie. Hij bedoelde het als een belediging: de schilderijen waren in zijn ogen primitief en wild, als de krassen van een beest. De kunstenaars namen de naam echter met trots over. Voor hen symboliseerden de wilde dieren juist de vrijheid en de kracht die ze in hun kunst nastreefden. Zo werd een scheldwoord de naam van een van de meest kleurrijke stromingen in de kunstgeschiedenis.
Henri Matisse – Liggend naakt
Kenmerken van het fauvisme
Felle kleuren
Het meest opvallende kenmerk van het fauvisme zijn de felle, onnatuurlijke kleuren. De fauvisten gebruikten kleuren niet om de werkelijkheid te beschrijven, maar om emoties en gevoelens uit te drukken. Een boom hoefde niet groen te zijn, een gezicht niet huidkleurig. Matisse schilderde zijn vrouw met een groene streep over haar neus in het beroemde portret La raie verte. Derain schilderde de Theems in Londen in felle oranje en blauwe tinten. De kleuren kwamen rechtstreeks uit de tube en werden naast elkaar geplaatst zonder te mengen, waardoor ze extra intens overkwamen.
De fauvisten werden sterk beïnvloed door het pointillisme van Georges Seurat en Paul Signac. Signac leerde Matisse dat je kleur kunt gebruiken als expressief middel, los van de werkelijkheid. Maar waar de pointillisten kleine stipjes gebruikten, kozen de fauvisten voor brede, vlakke kleurvelden. De kleur werd zo het hoofdpersonage van het schilderij.
Losse penseelstreek
Naast de felle kleuren kenmerkt het fauvisme zich door een losse, energieke penseelstreek. De fauvisten werkten snel en spontaan, zonder uitgebreide voorbereidingstekeningen. De penseelstreek was zichtbaar en expressief, alsof de emotie van de schilder direct zichtbaar was op het doek. Dit contrasteerde sterk met de verfijnde, bijna onzichtbare techniek van de oude meesters. De fauvisten wilden geen illusie van de werkelijkheid scheppen, maar een directe en eerlijke expressie van hun gevoel.
Deze losse aanpak sloot aan bij de manier waarop Paul Cézanne had geschilderd. Cézanne had de werkelijkheid opgebouwd uit vlakken en geometrische vormen, zonder zich te storen aan perfecte afwerking. Deze aanpak is goed te zien in de serie schilderijen, die Cézanne maakte van de Mont St. Victoire. De fauvisten gingen nog een stap verder: zij lieten de ruwe kant van het schilderproces bewust zichtbaar.
Landschappen
De fauvisten schilderden bij voorkeur landschappen, havenscènes en stadsgezichten. De buitenlucht bood hen de vrijheid om te experimenteren met licht en kleur. Collioure, de haven van Marseille, de Seine in Parijs en de Theems in Londen waren geliefde onderwerpen. In de handen van de fauvisten veranderden deze vertrouwde plaatsen in kleurrijke droomlandschappen. Groene schaduwen, paarse bomen en oranjerode wateren maakten van alledaagse vergezichten fascinerende kleurvelden.
De landschappen van de fauvisten zijn niet realistisch, maar ze zijn wel vol leven. De felle kleuren geven de natuur een energie en kracht die een foto nooit zou kunnen bereiken. Juist daarin lag de artistieke vrijheid die de fauvisten zochten: niet de wereld weergeven zoals hij is, maar zoals hij aanvoelt.
Kunstenaars van het fauvisme
Henri Matisse
Henri Matisse was de onbetwiste leider van het fauvisme. Hij werd geboren in 1869 in Le Cateau-Cambrésis in Noord-Frankrijk. Aanvankelijk studeerde hij rechten, maar na een zware ziekte ontdekte hij zijn liefde voor de schilderkunst. Hij studeerde aan de École des Beaux-Arts in Parijs, waar hij les kreeg van de symbolistische schilder Gustave Moreau. Moreau moedigde zijn studenten aan om hun eigen stijl te ontwikkelen en kleur vrij te gebruiken — een les die Matisse zijn leven lang zou meenemen.
In de zomer van 1905 bereikte Matisse zijn doorbraak in Collioure, samen met André Derain. Zijn doeken uit deze periode — met felle kleuren en losse streken — schokte het publiek van de Salon d’Automne. Zijn portret van zijn vrouw, La raie verte, met de beroemde groene streep op haar neus, werd een icoon van het fauvisme. Na de fauvistische periode ontwikkelde Matisse zijn stijl verder met grote kleurvlakken en decoratieve patronen, zoals in de schilderijen van zijn atelier en zijn huis. Op latere leeftijd maakte werken in glas-in-lood en papier-collages. Hij overleed in 1954 in Nice, als een van de grootste kunstenaars van de twintigste eeuw.
André Derain
In de zomer van 1905 was André Derain de trouwste metgezel van Matisse in Collioure. Hij werd geboren in 1880 in Chatou, vlakbij Parijs. Al vroeg had hij een talent voor tekenen en schilderen. In Collioure werkten hij en Matisse zij aan zij, stimulerend en uitdagend. Derains schilderijen van de haven van Collioure behoren tot de meest levendige werken uit het fauvisme.
In 1906 reisde Derain naar Londen in opdracht van kunsthandelaar Ambroise Vollard. Zijn Londense schilderijen — met de Theems, Westminster Bridge en Tower Bridge in felle oranje en blauwe tinten — zijn een hoogtepunt van zijn fauvistische periode. Na 1908 keerde Derain zich steeds meer af van het fauvisme en zocht hij aansluiting bij het kubisme en later bij een meer klassieke stijl. Toch blijven zijn fauvistische werken zijn bekendste en meest gewaardeerde schilderijen.
Maurice de Vlaminck
Geboren in 1876 was Maurice de Vlaminck een zelfverklaarde buitenstaander. Hij leerde zichzelf schilderen, zonder formele opleiding. Hij was fietser, violist en schrijver voor hij schilder werd. Samen met Derain deelde hij een atelier in Chatou, dat ze spottend ‘de school van Chatou’ noemden. De Vlaminck was gefascineerd door de felle kleuren van Van Gogh en gebruikte ze in zijn eigen schilderijen: vuurrode landschappen, woeste rivieren en dramatische luchten.
De Vlaminck prees zichzelf erop dat hij nooit een museum had betreden voor hij schilder werd. Hij wilde puur instinctief werken, vrij van academische tradities. Zijn energie en passie zijn voelbaar in zijn doeken, met dikke verflagen en dynamische streken. Na het fauvisme ontwikkelde hij een donkerdere, expressievere stijl die aansloot bij het expressionisme.
Kees van Dongen
De enige Nederlander in de kring van fauvistische schilders was Kees van Dongen. Hij werd geboren in 1877 in Delfshaven, bij Rotterdam. Al vroeg trok hij naar Parijs, waar hij in armoede begon te schilderen. Hij verkocht tekeningen aan kranten en tijdschriften om rond te komen. In Parijs raakte hij bevriend met de fauvisten en begon hij te schilderen in felle, onnatuurlijke kleuren.
Van Dongen werd vooral bekend om zijn portretten van vrouwen en cabaret-scènes. Zijn figuren hebben grote, expressieve ogen en zijn gekleed in felle kleuren. Zijn werk heeft een sensuele kwaliteit die hem onderscheidt van zijn Franse collega’s. Na het fauvisme groeide Van Dongen uit tot een populaire portrettist van de Parijse elite. Hij overleed in 1968 in Monaco.
Schilderij: La Danse van Henri Matisse
Henri Matisse schilderde La Danse in 1910, op het hoogtepunt van zijn fauvist oeuvre. Het fauvisme, dat rond 1905 ontstond, kenmerkt zich door ongemengde, explosieve kleuren en een loslating van de naturalistische werkelijkheid. De vijf dansende figuren zijn geschilderd in een vurig oranje-rood, afgetekend tegen een fel blauw en een helder groen. Matisse kiest bewust voor platte kleurvlakken zonder schaduwen of perspectief — een directe uiting van de fauvist overtuiging dat kleur op zichzelf expressieve kracht draagt, los van de werkelijkheid.
Ook de lijnvoering is typerend: grof en zonder anatomische precisie. De figuren bewegen als één organisch geheel, gedreven door ritme en emotie. Zo maakt La Danse de essentie van het fauvisme zichtbaar: kleur en vorm als pure expressie van levensenergie. Opdrachtgever Sergej Sjtsjoekin was geschokt door het schilderij en wilde het in eerste instantie niet hebben. Maar langzaam groeide La Danse uit tot een echte publieksfavoriet. Tegenwoordig hangt het in de Hermitage in Sint Petersburg.
Kunst na het fauvisme
Het fauvisme was een korte stroming — ze duurde slechts van 1905 tot circa 1908. Maar haar invloed op de kunst van de twintigste eeuw was enorm. De vrijheid die de fauvisten claimden met kleur en vorm opende de deur voor nieuwe stromingen die de kunst nog verder zouden transformeren.
Expressionisme
Het expressionisme ontstond in Duitsland rond dezelfde tijd als het fauvisme in Frankrijk. Net als de fauvisten gebruikten de expressionisten kleur en vorm om gevoelens uit te drukken, maar zij gingen nog een stap verder. Waar de fauvisten relatief vrolijk en kleurrijk bleven, focusten de expressionisten op angst, eenzaamheid en de donkere kanten van het menselijk bestaan. Kunstenaars als Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel en Emil Nolde waren direct beïnvloed door het fauvisme, maar gaven de stroming een Duits en dramatischer karakter.
De groep Die Brücke, opgericht in Dresden in 1905 — hetzelfde jaar als de Salon d’Automne in Parijs — was de belangrijkste expressionistische groep. Ze bewonderden het werk van Van Gogh en de fauvisten en zetten de vrijheid van kleur en streek voort in hun eigen, donkerdere beeldtaal. Het expressionisme zou uitgroeien tot een van de meest invloedrijke stromingen van de twintigste eeuw.
Ernst Ludwig Kirchner – Potsdammer platza
Kubisme
Het kubisme, ontwikkeld door Pablo Picasso en Georges Braque rond 1907-1908, deelde met het fauvisme de wil om de werkelijkheid te breken en opnieuw samen te stellen. Maar waar de fauvisten zich richtten op kleur, draaide het kubisme om vorm en perspectief. Picasso ontleedde voorwerpen in geometrische vlakken en toonde ze vanuit meerdere hoeken tegelijk. Het resultaat was een fragmentarische, bijna abstracte weergave van de wereld.
Matisse en Picasso kenden elkaar en bewonderden elkaars werk. Toch kozen ze heel verschillende wegen: Matisse bleef trouw aan zijn kleurrijke, decoratieve stijl, terwijl Picasso de wereld analyseerde en ontleedde. Samen definieerden ze de twee grote richtingen van de moderne kunst: de kunst van het gevoel en de kunst van het verstand. Beide wortelden in de vrijheid die het fauvisme als eerste had geclaimd.
