Droge bladeren, levende kunst: herman de vries toont de natuur

herman de vries bracht zijn hele leven door met het observeren van de natuur – eerst als onderzoeker, later als kunstenaar. In het Rijksmuseum Twenthe is te zien hoe toeval zijn werk bepaalt. In tijden van klimaat- en stikstofcrises stelt zijn werk de vraag: zien we wel wat we dreigen te verliezen?

In het Rijksmuseum Twenthe hangt een triptiek van grashalmen aan de muur. Niet bedekt in overdadig goud of beschilderd met dikke lagen verf zoals de barokke schilderijen van Anselm Kiefer in het Van Gogh Museum. Nee, gewoon, een rij grassprieten, gedroogd en netjes ingelijst. De 93-jarige kunstenaar herman de vries verzamelde het gras in de omgeving van zijn woonhuis in het Duitse Eschenau. Al meer dan 70 jaar gebruikt hij de natuur voor zijn kunstenaarspraktijk. Rijksmuseum Twenthe toont deze zomer een overzicht van zijn werk.

herman de vries

herman de vries, nadrukkelijk geschreven met kleine letters omdat hij hiërarchie afwijst, werkte in de jaren 50 en 60 als natuuronderzoeker. Bij de plantenziektekundige dienst in Wageningen onderzocht hij veldmuizen, die voor grote schade aan gewassen zorgden. de vries hield van het veldwerk, waarin hij de sporen van muizen gebruikte om hun gedrag in kaart te brengen. Naast zijn werk begon hij te tekenen en te schilderen.

Zijn kunstenaarschap kenmerkt zich net als zijn ecologische werk door het onderzoekende karakter. In de jaren 50 maakt hij een serie “collages trouvés”, ofwel gevonden object. Een hoopje bladeren gevonden op de Veluwe, of een paar gescheurde affiches in Parijs. Wat is afval? En wat is kunst?

Toevalscomposities

In de jaren 60 werd ’toeval’ de kern van zijn kunstenaarspraktijk. Als wetenschapper probeerde herman de vries oorzakelijke verbanden van toevallige gebeurtenissen te onderscheiden. Als kunstenaar omarmde hij het toeval om complexe abstracte werkten te maken. In 1962 zette hij een wetenschappelijke tabel met willekeurige cijfers om in een kleurenreeks: een rood streepje voor 1, 2 en 3, geel voor 4, 5 en 6 en blauw voor de cijfers 7, 8 en 9. Hieruit ontstaat een speelse compositie in primaire kleuren.

Later werd de natuur zijn atelier. In de herfst plaatste hij een wit papier onder een boom en keek hoe de bladeren vallen. Op de plek waar ze neerkwamen, plakte hij het blaadje op het papier. De compositie ontstond zo toevallig, bepaald door de wind en de zwaartekracht. In andere werken plaatste hij tientallen bladeren van dezelfde boom op een rijtje, om te laten zien dat ieder blaadje verschillend was. Later zei hij hierover: ‘Er zijn in de natuur geen herhalingen, alleen individuele gebeurtenissen’.

16dm2

Ook in andere werken sijpelt de systematische aanpak van een wetenschapper door. In 16dm2 schepte hij een stuk droge weide ten grootte van een stoeptegel uit de grond. Hij trok de grasmat uit elkaar tot losse plantjes en plaatste ieder plantje op een vel papier. Hierdoor maakte hij zichtbaar hoeveel verschillende planten er groeien op een klein stukje grond. Maar liefst 473 stuks!

herman de vries maakte 16dm2 in 1975. Nu, vijftig jaar later, zien veel planten er dor uit. Het toont de kwetsbaarheid van de natuurkunst en roept de vraag op hoe lang je dit werk kan conserveren. Gaat het echt om het documenteren van 473 planten uit 1975? Of moet je herman de vries zien als conceptuele kunstenaar en zou je ook een nieuwe uitvoering kunnen maken van 16dm2? Een recentere versie zou waarschijnlijk visueel aantrekkelijker zijn en daardoor meer zeggingskracht hebben. Bovendien zou een nieuwe versie inzicht kunnen geven in de staat van onze natuur. Is er nog steeds voldoende biodiversiteit?

Natuur

Je kan je afvragen waarom je überhaupt planten in het museum tentoon zou stellen. Je kan immers ook gewoon de natuur in gaan om de schoonheid van planten, bodem en dieren te ervaren. Maar herman de vries laat je juist beter naar de natuur kijken. Als je op de grond een groene hoop bladeren ziet liggen, dan kijk je waarschijnlijk niet verder. Maar door de bladeren uit elkaar te halen en op grote vellen papier naast elkaar te hangen, zie je veel beter welke verscheidenheid er in de hoop verborgen zat. herman de vries maakt de natuur zo zichtbaar.

Over enkele weken wordt herman de vries 94 jaar. Maar dankzij de stikstofcrisis is zijn werk actueler dan ooit. Soorten verdwijnen, de biodiversiteit staat onder druk. Hoeveel soorten vinden we over 20 jaar nog terug in 16dm2? In Rijksmuseum Twenthe laat herman de vries ons op een subtiele maar krachtige manier zien hoe kwetsbaar en kostbaar onze natuurlijke omgeving is. Zijn grashalmen aan de museummuur zijn meer dan kunst – ze zijn een stille oproep tot actie.