Eva Besnyö had haar tijd mee

Hoe vang je de 20e eeuw in een mensenleven? De Hongaars-Nederlandse fotografe Eva Besnyö komt een heel eind. Geboren in Boedapest tijdens de nadagen van het Oostenrijk-Hongaarse rijk, verhuisde ze naar modernistische Berlijn, vluchtte voor de Jodenvervolging onder Hitler en kwam in Nederland terecht. De overzichtstentoonstelling van Eva Besnyö in het Fotomuseum Den Haag laat zien dat ze overal bij was van het bombardement op Rotterdam tot de Dolle Mina protesten in de jaren 60.

In de eerste zaal van de tentoonstelling hangt meteen Besnyö’s beroemdste foto. Een zigeunerjongen met een bas op de rug loopt door een Hongaars park. De foto vangt de armoede, maar valt vooral op door de sterkte compositie: het diagonaal van de bas tegen de verticale bomen op de achtergrond. Dit lijnenspel is kenmerkend voor de foto’s van Besnyö. Het maakt niet uit hoe dramatisch het onderwerp is, bij Besnyö ziet het er altijd mooi uit.

Berlijn

De loopbaan van Eva Besnyö begon 1928, toen ze in de leer ging bij de modernistische fotograaf József Pécsi. Ze experimenteerde met camerastandpunten, sterke diagonale lijnen en heldere composities. Bij Pécsi leerde ze ook kunstenaar György Kepes kennen, die haar stimuleerde om naar Berlijn te gaan. Ze moest er wat om om zeuren, maar dankzij de financiële steun van haar vader kon ze in 1930 naar de Duitse hoofdstad reizen.

In Berlijn beleefde Besnyö haar productiefste jaren. In de documentaire Eva Besnyö – de keurcollectie van Leo Erken zegt ze hier zelf over: “Het was een fantastische tijd”. De artistieke en financiële vrijheid die ze ervaarde in de Duitse hoofdstad gaf haar de mogelijk om haar eigen weg te volgen. In de tentoonstelling blijkt haar oog voor compositie onder meer uit foto’s van spoorwegbruggen, maar van hoog standpunt genomen straatgezichten van Berlijn. Haar werk uit deze periode kan zich meten met de grootste modernistische fotografen als Henri Cartier-Bresson en Brassaï.

Fotograaf Violette Cornelius, Keizersgracht 522, Amsterdam, 1938 © Eva Besnyö / Maria Austria Instituut
Bombardement op Rotterdam, 1940 © Eva Besnyö / Maria Austria Instituut

Nederland

Aan de gelukkig tijd in Berlijn kwam in 1932 plots een einde, doordat Adolf Hitler aan de macht kwam. Als Joodse vrouw zag Eva Besnyö zich gedwongen te vluchten. In Berlijn was ze getrouwd met John Fernhout, de zoon van Charley Toorop. Daarom kozen ze voor Nederland, waar Besnyö warm werd ontvangen in de kunstenaarskolonie in Bergen. In Nederland legde zich toe op de architectuurfotografie, waar haar oog voor lijnenspel goed tot zijn recht kwam.

Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog fotografeerde de ruïnes van Rotterdam na het bombardement. Het zijn opvallend esthetische foto’s voor zo’n dramatische gebeurtenis. Schitterend is de foto waarin op de achtergrond een molen te zien is tussen de enorme ruïnes van de stad. Maar al snel wordt het ook in Nederland te gevaarlijk en moet Besnyö onderduiken. Pas in 1944 krijgt ze weer enige bewegingsvrijheid, als ze een vals persoonsbewijs krijgt.

Protest van feministische actiegroep Dolle Mina: ‘Terug naar de breinaald’, Amsterdam, 1976 © Eva Besnyö / Maria Austria Instituut

Moederschap

Na de oorlog kreeg Besnyö twee kinderen. Ze heeft hierdoor minder tijd om de fotograferen. Toch is ze bij de Watersnoodramp in 1953. In het fotomuseum is een schitterende foto te zien van een grappen mannen op een dijk, terwijl in de wijde omgeving slechts water te zien is. Besnyö worstelt ermee haar moederschap te combineren met werk in de conservatieve Nederlandse samenleving van de jaren 50, waarin vrouwen werden geacht hun werk op te geven.

In de jaren zeventig sluit Eva Besnyö zich daarom aan bij Dolle Mina. Ze maakt foto’s van de demonstraties van de vrouwenbeweging, die opkomt voor een betere positie van de vrouw. De esthetiek van eerdere foto’s is nu verdwenen. Besnyö vindt de boodschap belangrijker dan de vorm, dus brengt ze protestborden prominent in beeld.

Fotograaf van de 20e eeuw

In de overzichtstentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag krijg je het gevoel dat de wereldgeschiedenis van de 20e eeuw dwars door het leven van Eva Besnyö loopt. Het is alsof ze steeds precies op de juiste plek was om grote gebeurtenissen te kunnen vastleggen. Zelf was ze hier heel nuchter over: “Ik had gewoon mijn tijd mee.”. Of dat nou klopt of niet, zeker is dat Eva Besnyö behoort tot de belangrijkste fotografen uit de Nederlandse geschiedenis. De tentoonstelling in Fotomuseum Den Haag laat overtuigend zien dat haar lijnenspel en gevoel voor compositie ongeëvenaard is.