Philips Wouwerman was de bestbetaalde en meest verzamelde schilder van de Gouden Eeuw — en toch kent vrijwel niemand hem nog. Hoe kon de favoriete kunstenaar van tsarina Catharina de Grote zo volledig in de vergetelheid raken? En welk geheim nam hij mee in het graf?
Philips Wouwerman was misschien wel de populairste schilder van de 17e eeuw. Nu vieren we het werk van Rembrandt en Vermeer, maar in hun eigen tijd was dit wel anders. Rembrandt was uit de mode geraakt en overleed in armoede, Vermeer werd sowieso pas in de 19e eeuw door het grote publiek ontdekt. Wouwerman daarentegen hing aan de muur bij alle machthebbers van Europa: tsarina Catharina de Grote bezat 40 schilderijen en stadhouder Willem V kocht er negen. Willem V betaalde zelfs 4500 gulden voor zijn schilderij de Veldslag.
Legerschilderijen
In 1640 werd Wouwerman lid van het Haarlemse Sint Lucasgilde voor kunstschilders. Nederland was in de laatste fase van de Tachtigjarige Oorlog. Spanje vocht nu voornamelijk in Frankrijk en Portugal en de Nederlanden profiteerden van de relatieve rust. De overzeese handel zorgde voor grote winsten en rijke burgers spendeerden dit geld graag aan kunst. Wouwerman speelde in op deze vraag met schilderijen over het militaire leven. Hij appelleerde hiermee aan de vrijheidsstrijd van de Nederlanden.
Hoewel Wouwerman tientallen, misschien wel honderden schilderijen maakte over het leger, toont hij nauwelijks gevechten. Meestal gaan de werken over het leven in het kamp: mannen op paarden rondom tenten, rustende soldaten of een terugkomst van een verkenning. Wouwerman kiest vaak voor een driehoekscompositie, waarbij de tentmast de punt van de driehoek vormt en groepjes soldaten rondom de tent verzameld zijn.
Plagiaat?
Arnold Houbraken, de 18e-eeuwse biograaf van Nederlandse kunstenaars, beschrijft in zijn boek dat Wouwerman gebruik maakte van de tekeningen van Pieter van Laer bij het maken van zijn schilderijen. Van Laer had enkele jaren in Rome gewerkt, maar was na terugkomst aan lager wal geraakt en had zelfmoord gepleegd. Van zijn Italiaanse reis waren echter schitterende schetsen en tekeningen bewaard gebleven. Houbraken beschrijft dat Wouwerman de tekeningen in handen kreeg en gebruikte als voorbeeld voor zijn eigen schilderijen.
Het is goed te zien in de Overval. Het groepje schietende ruiters rechts is rechtstreeks overgenomen uit het Pistoolschot van Pieter van Laer. Ook het dode paard links op de voorgrond lijkt gebaseerd op een ets van Van Laer. Wouwerman was dus duidelijk goed bekend met Van Laers schilderijen en gebruikte ze als inspiratie. Of Wouwerman de schetsen echt in zijn bezit heeft gehad, zullen we nooit weten. Volgens Houbraken liet Wouwerman de schetsen van Van Laer voor zijn dood vernietigen, zodat niemand zijn plagiaat zou ontdekken.
Paardenschilder
Naast schilderijen over het leger maakte Wouwerman ook jachttaferelen en landschappen. Hij kwam daarom bekend te staan als paardenschilder. In het begin van zijn loopbaan gebruikte hij niet altijd de juiste anatomische verhoudingen, maar later in zijn loopbaan werden de paarden levensechter. Net als in de militaire werken gebruikte Wouwerman in de jachttaferelen vaak een driehoekscompositie, waarin een groep ruiters dicht bij elkaar staat. Door een wit paard centraal te plaatsen trekt Wouwerman vaak aandacht. Wouwerman leidt de kijker met dit soort trucjes door zijn schilderijen.
Na zijn dood in 1668 bleef Wouwerman ongekend populair. Gedurende de 18e eeuw werd hij samen met Gerard Dou gezien als de top van de Nederlandse schilderkunst. Zijn werk werd veel geïmiteerd waardoor er uiteindelijk meer dan 1100 werken aan hem werden toegeschreven. Tegenwoordig laat onderzoek zien dat hij in zijn loopbaan waarschijnlijk zo’n 500 schilderijen maakte. In de 19e eeuw vond er een afwaardering plaats van zijn werk en nam zijn populariteit af ten faveure van kunstenaars als Vermeer en Hals. Tegenwoordig is zijn naam bij het grote publiek niet meer bekend. Wouwerman is daarmee een van de merkwaardigste gevallen in de kunstgeschiedenis: ooit de populairste schilder van Europa, nu vergeten door het grote publiek.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen met de mooiste verhalen uit de kunstgeschiedenis:
