In de 19de eeuw werd de trein het ultieme symbool van moderniteit en technologische vooruitgang. Van Turner tot Monet – kunstenaars raakten gefascineerd door de kracht, snelheid en maatschappelijke impact van de stoomlocomotief. Deze maand markeert een bijzonder jubileum: precies 200 jaar geleden reed de allereerste passagierstrein tussen Darlington en Stockton.
Tienduizend mensen stonden in Darlington te wachten op het nieuwe wonder van de moderne tijd. Het was 27 september 1825. Vanaf de kolenmijnen buiten de stad was ’s ochtends een trein met 300 genodigden en 12 wagens vol kolen vertrokken. Mensen stonden gespannen te wachten tot de trein zou aankomen, toen in de verte de stoomwolken van de locomotief verschenen. Mensen wisten niet wat ze zagen. Het gevaarte kwam met zo’n 15 km/uur dichterbij, zonder de hulp van paarden. Het was een wonder. Om de eerste treinrit van de Darlington-Stockton lijn te vieren, werden 6 wagons met kolen verdeeld onder de armen. Na een tussenstop werden extra wagons aangekoppeld voor de brassband en vertrok de trein naar zijn eindbestemming: Stockton. Het was de eerste rit van een passagierstrein ter wereld.
Moderne tijd
Al snel volgden spoorlijnen door heel Europa. De eerste spoorlijn van Nederland werd in 1839 feestelijk geopend. Locomotief De Arend trok, met een snelheid van 40 kilometer per uur, in een half uurtje negen personenwagons van Amsterdam naar Haarlem. De trein werd het symbool van de moderne tijd. Veel kunstenaars schilderden daarom treinen in hun schilderijen van de moderne stad. De indrukwekkende stoomwolken zorgden voor visueel spektakel op het doek.
William Turner schilderde de snelste trein van zijn tijd. De Firefly class reed met gemiddeld 80 km/u tussen Londen en Bristol. Op het schilderij van Maidenhead Railway Bridge doemt de zwarte locomotief op uit de rook, die zich vermengt met de wolken. Het schilderij wordt soms gezien als een tweeluik met een werk van een stoomschip, dat naast een klassiek houten slagschip vaart.
Impressionisten
Claude Monet woonde net buiten Parijs in het dorpje Argenteuil. De trein gaf hem de mogelijkheid om makkelijk naar het St. Lazare-station in de binnenstad van Parijs te reizen. In 1877 maakte Monet een serie schilderijen van de stoomlocomotieven, die het station binnenreden. Hij huurde zelfs tijdelijk een appartement dat op het station uitkeek om de stoomwolken te bestuderen. Maar uiteindelijk maakte hij de meeste doeken vanaf het perron. Pierre-Auguste Renoir vertelt: ‘Hij liet treinen stoppen, perrons evacueren en locomotieven werden gevuld met kolen om de rook te maken die Monet wenste’.
Op de achtergrond van Monets schilderijen van St. Lazare is de Pont de l’Europe te zien. Vanaf deze verkeersbrug had je een schitterend uitzicht over de sporen. De massieve ijzeren balken gaven de brug een moderne uitstraling. Edouard Manet en Gustave Caillebotte woonden slechts enkele straten van de brug vandaan. Ze schilderden stadsmensen in modieuze kleding op de brug. De composities hebben een fotografisch effect.
Claude Monet – Pont de l’Europe
Edouard Manet – Pont de l’Europe
Gustave Caillebotte – Pont de l’Europe
Klassenstrijd
In de trein waren rijk en arm van elkaar gescheiden. Oorspronkelijk waren zelfs drie verschillende klassen. Het contrast was groot. In een schilderij van Abraham Salomon zien we gestoffeerde banken in de eerste klasse, terwijl de tweede klasse het met houten bankjes moet doen. Hij schilderde de ontmoeting tussen een jonge dame en een officier uit het leger. Zijn rijkversierde sabel hangt aan zijn riem. Zijn rang in het leger geeft hem aanzien, waardoor hij meteen in gesprek raakt met de vader van de vrouw.
Ook in de tweede klasse zien we een jonge soldaat. Maar hier geen vrolijkheid en aanzien, maar vooral veel verdriet. De posters op de achterwand suggeren dat de jongen wordt uitgezonden naar Australië. Hij zal zijn familie maanden of misschien zelfs jaren niet meer zien. Salomon laat hiermee zien hoe de impact van een loopbaan binnen het leger afhankelijk was van je afkomst.
Snelheid
Het futurisme, ontstaan in het begin van de 20ste eeuw, omarmde de trein als het ultieme symbool van moderne dynamiek. Luigi Russolo was gefascineerd door de industriële geluiden en bewegingen van zijn tijd. In werken zoals “Dynamiek van een trein” probeerde hij niet alleen het visuele aspect van de locomotief vast te leggen, maar ook de sensatie van beweging, het geratel van wielen op rails, en de krachtige energie van de stoommachine.
Russolo’s benadering ging verder dan traditionele schilderkunst. Als pionier van de ‘arte dei rumori’ (kunst van geluiden) componeerde hij zelfs muziekstukken geïnspireerd op treingeluiden. In zijn schilderijen zijn de repeterende hoekige vormen een weergave van de geluidsgolven. Voor Russolo was de trein meer dan transport – het was de belichaming van een nieuwe, industriële esthetiek die de kunst voorgoed zou veranderen.
Luigi Russolo – Dynamiek van een trein / Rijdende trein
Van de eerste verwonderde blikken in Darlington tot de abstracte vormen van het futurisme – de trein fungeerde twee eeuwen lang als een spiegel van maatschappelijke veranderingen. Kunstenaars gebruikten de locomotief om hun eigen tijd te duiden: Turner zag romantische kracht in stoom en snelheid, Monet vond schoonheid in industriële architectuur, en de futuristen omarmden de machine als symbool van een nieuwe wereld.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere kunstverhalen:
Beste Jeroen,
Nog een door vakantie (Chantilly met “les trés riches heures . . . en Bourgondië) verlate reactie op de symboliek achter het schilderij van Turner: “The Fighting Temeraire”.
Het betreft hier namelijk niet simpelweg “een werk van een stoomschip, dat naast een klassiek houten slagschip vaart”, maar een oud linieschip dat nog onder Nelson heeft meegevochten bij de zeeslag bij Trafalgar, dat door een onhandige nieuwerwetse stoomsleepboot naar de sloot wordt gesleept en zodoende de afsluiting van de houten zeiltijd, en het begin van de door de industriële revolutie mogelijk gemaakte moderne tijd symboliseert.
Met een vriendelijke groet, Frans van Zomeren