Wie is de ware kunstenaar in de familie Ter Borch?

Museum de Fundatie laat ons kennismaken met de familie Ter Borch uit Zwolle. Waar de professionele schilder Gerard gebonden was aan de wensen van zijn klanten, konden zijn broers en zussen experimenteren. Juist in de tekeningen van Gesina, Moses en Harmen spreekt de creatieve vrijheid.

In een interview zei Jackson Pollock eens: “Schilderen is een proces van zelfontdekking. Elke goede kunstenaar schildert wat hij is.” Pollock schetst zo een modern beeld van de kunstenaar, die alle creatieve vrijheid moet hebben om te scheppen. Kunstenaars zorgen voor een nieuwe blik op de wereld vanuit hun eigen visie en persoonlijkheid. Tegenwoordig zullen veel mensen het met Pollock eens zijn, maar deze creatieve onafhankelijkheid is pas een recente verworvenheid.

Gerard ter Borch

In de 17e eeuw zag men kunstschilders vooral als ambachtslieden. Net als timmerlieden en smeden waren ze georganiseerd in gilden. Jonge kunstenaars ging in de leer bij ervaren vakmannen totdat ze de kneepjes van het vak geleerd hadden. Zo ook de jonge Gerard ter Borch, die in 1633 in de leer ging bij landschapsschilder Pieter de Molijn. Na een succesvolle leertijd werd Ter Borch in 1635 opgenomen in het Haarlemse Sint Lucasgilde.

Als vakman werd een schilder vooral geacht om aan de wensen van de opdrachtgever tegemoet te komen. Zo schilderde Gerard ter Borch in opdracht van de Amsterdamse burgemeester en diplomaat Adriaen Pauw in 1648 de Vrede van Münster. Het minutieus geschilderde werk is een verzameling van kleine portretjes: 22 van de 27 diplomaten zijn bij naam te identificeren. Ter Borch moet hen dus gevraagd hebben te poseren voor het schilderij. In Museum de Fundatie is te zien dat hij daarnaast een handig zakcentje bij verdiende, door ook losse portretten van een aantal onderhandelaars te schilderen.

Familie ter Borch

Gerard ter Borch koos voor een beroep als kunstenaar, dankzij de aanmoedigingen van zijn vader. Gerard ter Borch de oude was licentmeester (een belastinginner) in Zwolle en begaafd amateurkunstenaar. Vader Ter Borch had als jongeman een grote reis naar Italië gemaakt, waar hij de oude meesters had bestudeerd. Met deze opgedane kennis gaf hij les aan zijn kinderen. Hoewel zijn zoon Gerard als enige werkte als professioneel kunstenaar, tekenden ook Harmen, Mozes, Anna en Gesina in hun vrije tijd. Zo’n 110 tekeningen en schilderijen van alle actieve familieleden zijn nu in Zwolle te zien.

Er zitten ware pareltjes tussen, zoals een speelse schets van Harmen ter Borch van negen mensen in de wind. Uit de kundig gemaakte tekening spreekt een groot plezier. Waarschijnlijk zat Harmen lekker binnen bij de haard, terwijl de gebogen figuren met opwaaiende rokken nauwelijks overeind bleven in een gure storm. Harmen volgde zijn vader op als licentmeester, dus hij tekende alleen voor zijn plezier. Hij zocht zijn onderwerpen dicht bij huis. Taferelen van vlooiende vrouwen of werkende ambachtslieden, die hij maakte tijdens een verloren uurtje.

In Museum de Fundatie is te zien hoe de familieleden elkaar inspireerden. Een tekening van een slee op het ijs van Gerard ter Borch werd nagemaakt door Gesina. Ook Gerards schilderijen met vlooiende vrouwen waren inspiratie voor Harmen en zijn zussen. Hoewel zij tekenden en schilderden voor hun plezier lijken ze het werk van hun professionele broer goed te bestuderen.

Gesina ter Borch

Het is de verdienste van Gesina ter Borch dat de grote verzameling van tekeningen bewaard is gebleven. Nauwgezet beheerde ze het archief van de familie Ter Borch, dat in de 19e eeuw in de collectie van het Rijksmuseum terechtkwam. Pronkstuk uit het archief is het familie-album met aquarellen van Gesina zelf. Van Vanitas-schilderingen met dansende skeletten tot huiselijke taferelen en familieportretten, het album geeft een uniek kijkje in de belevingswereld van een 17e eeuwse kunstenaar. De heldere kleuren van de waterverf en de creatieve ontwerpen zijn uniek binnen de 17e eeuwse kunst.

De albums van Gesina ter Borch liggen normaal in het depot van het Rijksmuseum. Papier is te kwetsbaar om permanent tentoon te stellen. Maar voor de tentoonstelling zijn het familie-album en het poëzie-album van Gesina ter Borch gelijkertijd te zien. Een unicum. De vingers kriebelen om door de albums te bladeren, maar dit is helaas niet mogelijk. De kunstboeken liggen opengeslagen op een mooie pagina.

Verdriet

Het familie-album ligt open een portret van Moses ter Borch, Gesina’s jongere broer. Moses was misschien wel de meest getalenteerde telg van de familie Ter Borch. In de tentoonstelling zijn verschillende zelfportretten te zien, waarin hij verschillende gezichtsuitdrukkingen heeft. De kleine portretjes lijken op de tronies van Frans Hals, maar dan experimenteler. Ondanks zijn talent zou Moses nooit een professioneel kunstenaar worden. Op 22-jarige leeftijd kwam hij om het leven tijdens het gevecht om Fort Landguard in de Tweede Engelse oorlog. Al lijkt het museum hierover nog een beetje in de war, want op de tekstbordjes wordt consequent een incorrect stervensjaar genoemd (1682 ipv 1667).

Het verdriet om de vroege dood van Moses was enorm. Gesina en Gerard maakten daarom een memorieportret vol verwijzingen naar zijn vroege dood in het harnas. Een schedel, verwelkende bloemen, schelpen, slakkenhuizen en een horloge: het zijn allemaal verwijzingen naar de tijdelijkheid van het leven. Het portret van Moses zelf lijkt gebaseerd op de tekening uit het familie-boek.

Gerard ter Borch heeft als professionele kunstenaar een grote erfenis achtergelaten. Zijn sobere portretten waren geliefd bij de vrome bevolking in Deventer en Zwolle. Ver na zijn dood werden zijn schilderijen nog tentoongesteld. Toch zijn de waterverfprenten van Gesina ter Borch of de tekeningen van Moses ter Borch misschien wel interessanter. Doordat zij niet voor een opdrachtgever werkten, hadden ze een creatieve vrijheid waar Gerard alleen van kon dromen. In de 17e eeuw was hun werk weggestopt in het familie-archief, maar in Museum de Fundatie krijgen de tekeningen de aandacht die ze verdienen. Om met de visie van Jackson Pollock te spreken: het zelfonderzoek van Gesina ter Borch maakt haar tot meer dan een ambachtsvrouw: een echte kunstenaar.