Artus Quellinus maakte 1500 beelden voor Amsterdam, waarom kent niemand hem?

Dagelijks rijden duizenden Amsterdammers langs zijn beelden. Toch kent vrijwel niemand de belangrijkste beeldhouwer van de 17^e eeuw: Artus Quellinus. Deze Antwerpse kunstenaar transformeerde Amsterdam met zijn barokke meesterwerken. Quellinus werd vooral beroemd dankzij het stadhuis van Amsterdam, tegenwoordig het Paleis op de Dam. Het was een monsterklus die 15 jaar duurde.

Ter ere van het 750-jarig bestaan van Amsterdam hebben het Rijksmuseum en het Paleis op de Dam hun krachten gebundeld voor een unieke overzichtstentoonstelling. Voor het eerst in eeuwen zijn 100 beelden van Quellinus weer verenigd in Amsterdam. Het is alsof de beelden eindelijk thuiskomen. De aanwezigheid van de koude marmeren borstbeelden van burgemeesters en andere notabelen in de imposante Burgerzaal lijkt vanzelfsprekend. Niets is echter minder waar. Normaal gesproken zijn deze kunstwerken verspreid over Europese musea en privécollecties.

Artus Quellinus

Voordat Quellinus in Amsterdam kwam werken, genoot in hij een opleiding in Antwerpen. Zijn vroege beelden verraden de invloed van zijn beroemdste stadgenoot: Peter Paul Rubens, een huisvriend van de familie Quellinus. Niet alleen kopieerde Artus de dramatiek en emotionele lading van de barokke schilderijen. Soms keek hij zelf de compositie af. Om dit te laten zien hebben de curatoren Quellinus’ beeld van Simson en Delila naast Rubens’ schilderij van Cimon and Pero gezet.

Ook binnen de familie werd samengewerkt. Artus’ broer Erasmus Quellinus (II) was kunstschilder. Uit het Reiss-Engelhorn Museum is een schilderij te zien met weelderige bloemstukken en in het midden een beeldje van Maria met kind. Erasmus baseerde het op een bestaand beeld van Artus. Een terracotta model van het beeldje is in de tentoonstelling naast het schilderij te zien. Het moet stimulerend zijn geweest om in dit kunstgezin in Antwerpen op te groeien.

Paleis op de Dam

Toch trok Artus in 1650 naar Amsterdam, aangetrokken door de prestigieuze opdracht voor het nieuwe stadhuis. De opdracht was kolossaal: 1500 beelden die het gebouw zouden sieren. Samen met de leerlingen in zijn atelier werkte hij 15 jaar lang aan de marmeren sculpturen in zijn atelier aan de Keizersgracht. Alle muren op de 1^e etage zijn bekleed met de marmeren reliëfs van Quellinus.

Door de overdaad aan ornamenten en beelden weet je bijna niet waar je moet kijken. Dus hoe exposeer je een geheel paleis? De tentoonstellingsmakers hebben hiervoor een slimme oplossing gevonden. Met spotlights trekken ze de aandacht naar de muren van het paleis, die aansluiten bij de beelden in de tentoonstelling. Soms is dit een heel direct verband, dan is een kleimodel te zien naast het eindresultaat, zoals het beeld van Saturnus die zijn eigen kinderen eet. Op andere plekken is het beeldrijm subtieler.

De Vierschaar

Hoogtepunt van het werk van Quellinus is de Vierschaar op de begane grond van het paleis. In de 17e eeuw werd hier rechtgesproken. Achter de rechters maakte hij drie voorstellingen van goede rechtspraak, zoals het Oordeel van de Bijbelse Koning Salomo. De marmeren verhalen moesten de rechters inspireren om even verstandig en rechtvaardig te oordelen. 

Artus Quellinus bracht de volle pracht van de barokbeeldhouwkunst naar Amsterdam. De rijke versiering van het paleis is zo overweldigend dat je bijna vergeet dat je in Nederland bent. Het voelt aan als een Italiaans palazzo. Misschien verklaart dit waarom Quellinus een beetje in de vergetelheid is geraakt. Zijn overdadige, emotionele stijl botst met ons zelfbeeld van een ingetogen volk dat vindt: doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg. Zijn kunst spreekt een andere taal – die van passie, drama en ongebreidelde schoonheid.

Na deze bijzondere tentoonstelling verdient Quellinus het om niet meer vergeten te worden. De volgende keer dat u over de Dam rijdt of wandelt, kijk dan eens omhoog naar die marmeren figuren. Elk beeld toont het aanzien van Amsterdam in de 17e eeuw.