Jean-Honoré Fragonard schilderde de beroemdste maîtresse van het land

Van een ondeugend idee tot wereldberoemd kunstwerk: Jean Honoré Fragonard schilderde een gluurder. Een jonge vrouw met rode blosjes op de wangen laat zich onder de rokken kijken, terwijl ze schommelt in een weelderig landschap. Wie is de vrouw in dit speelse schilderij?

We weten het niet helemaal zeker, maar waarschijnlijk gaf François-David Bollioud de Saint-Julien de opdracht voor ‘de Schommel’. Hij was een schatrijke belastinginner in dienst van de Franse kerk. Op een vrolijke middag in zijn buitenhuisje vroeg hij de kunstschilder Gabriel François Doyen om een schilderij voor hem te maken. De Franse toneelschrijver Charles Collé was erbij: “Ik zie graag dat u mevrouw [wijzend naar zijn maîtresse] schildert op een schommel. Een bisschop moet de schommel duwen. U plaatst me zo dat ik de benen van dit mooie meisje kan zien, of nog wat meer als u uw schilderij wat levendiger wilt maken…”

Fragonard krijgt de opdracht

Doyen was geschokt. Hij was een schilder van goede naam, die zijn geld verdiende met religieuze altaarstukken voor kerken en kloosters. Zo’n frivool schilderij paste absoluut niet bij zijn statuur. Hij raadde de opdrachtgever daarom aan om contact te zoeken met Jean-Honoré Fragonard, die bekend stond om zijn humoristische schilderijen over de liefde.

Enkele jaren eerder had Fragonard twee schilderijen gemaakt over een verliefd jong paar. In “Het Blindemannetje” gaat het om vertrouwen, als een jonge vrouw geblinddoekt wordt door haar minnaar. Een kind heeft een steen aan een hengel gebonden, die ze moet zien te vinden. In de pendant “De Wipwap” lijkt de liefde al geconsumeerd, want het op en neer bewegen van de wip is een speelse verwijzing naar het liefdesspel. Fragonard was dus de ideale kunstenaar om de opdracht van Bollioud de Saint-Julien aan te nemen.

de Schommel

Fragonard schilderde zijn schommelende vrouw in een weelderige tuin. Op de voorgrond ligt het tuingereedschap in de struiken. Tussen de hoge bomen valt precies een lichtstraal op de schommel. Fragonard zet de knappe vrouw zo subtiel in de spotlights. Onder de schommel groeit een grote rozenstruik, die in bloei staat. De roze bloemen kleuren bij de jurk van de vrouw.

Op de achtergrond is een man te zien, die de schommel met touwen naar achter trekt. Hij geeft de schommel zo vaart. Fragonard paste de opdracht hier een beetje aan, want de man is niet herkenbaar als bisschop. In het struikgewas ligt de jonge aanbidder languit op de grond. Stiekem gluurt hij onder de rokken van de jongedame. Maar kijkt hij wel onder de rokken? De geliefden lijken elkaar namelijk aan te kijken.

Mme de Pompadour

Maar hoe weet je als toeschouwer nou dat deze schommelende vrouw een maîtresse is van de man in de struiken? Het zou toch ook een jong verliefd of zelfs getrouwd stel kunnen zijn? Fragonard had hiervoor een slimme oplossing gevonden. Hij liet zich voor zijn jonge deerne inspireren door de beroemdste maîtresse van het land, de maîtresse van koning Lodewijk XV, Mme de Pompadour. De roze jurk bijvoorbeeld lijkt rechtstreeks gekopieerd uit een portret van Mme de Pompadour van collega schilder François Boucher.

Het marmeren beeldje links van de schommel is een tweede verwijzing naar de geliefde van Lodewijk XV. Tijdgenoten zouden het meteen hebben herkend als ‘De Dreigende Cupido’ van Étienne-Maurice Falconet, dat voor Mme de Pompadour werd ontworpen. Op de salon van 1757 was deze cupido met veel succes tentoongesteld. Een versie van dit beeld is tegenwoordig te zien in het Rijksmuseum.

Fragonards ‘De Schommel’ speelt met de grenzen van het fatsoen. Door zijn slimme verwijzingen naar Mme de Pompadour maakte Fragonard duidelijk dat we naar een maîtresse kijken, zonder dit expliciet te hoeven zeggen. Het schilderij werd een van de beroemdste werken van de rococo en hangt nu in de Frick Collection in New York, waar het nog altijd bezoekers doet blozen en glimlachen.

Meer wereldberoemde kunstwerken

Lees ook onze andere artikelen waarin we wereldberoemde kunstwerken bespreken: