Hoe dwaas zijn de dwaasheden van Goya?

Op het eind van zijn leven maakte Francisco de Goya een raadselachtige reeks van 22 gravures van de dwaasheden. Al honderd jaar wordt er gespeculeerd over de betekenis van de werken. De Spaanse-Nederlands kunstenaar Lita Cabellut maakte hedendaagse interpretatie van Goya’s prenten. Haar beelden van waanzin, politieke chaos en moreel verval tonen de kwetsbaarheid van de mens.

De Spaanse kunstenaar Francisco de Goya vierde decennia lang successen als hofschilder. Hij schilderde tientallen portretten van de Spaanse koning en ontwierp de wandtapijten ter versiering van de koninklijke paleizen. Maar rond zijn vijfstige raakte hij plotseling doof door een onbekende ziekte. Goya trok zich daarna steeds verder terug uit het openbare leven. Vanaf het eind van de jaren 1810 woonde hij in vrijwel volledige afzondering buiten Madrid, in een boerderij die tot atelier was omgebouwd. Het huis stond bekend als “La Quinta del Sordo” (Het huis van de dove man), waar hij zijn beroemde zwarte schilderijen maakte.

**Francisco de Goya –** Disparate de miedo – Angstige dwaasheid *(tekening en prent)*
Disparate cruel – Wrede dwaasheid *(tekening en prent)*

Los Disparates

In La Quinta del Sordo begon Goya waarschijnlijk rond 1815 aan reeks etsen, die bekend kwam te staan als Los Disperates (de Dwaasheden). Goya tekende de taferelen eerst in gouache (dekkende waterverf) en zette hen later om in etsen. Het is onbekend of Goya de prenten in opdracht maakte. Zeker is het dat hij de reeks nooit afmaakte. Er zijn meerdere gouachetekening bekend, die nooit zijn omgezet in etsen. De etsen die wel gemaakt zijn, bleven ongepubliceerd achter in zijn atelier. Pas in 1864, bijna 40 jaar na Goya’s dood, gaf de Spaanse kunstacademie (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando) achttien etsen uit onder de naam Proverbios (Spreekwoorden). Later werden er nog vier aan toegevoegd.

De naam Proverbios (Spreekwoorden) kreeg meteen bij publicatie al kritiek. Waren dit wel spreekwoorden? In de jaren 60 heeft kunsthistoricus Tomás Harris gepoogd bij iedere prent een passend gezegde te vinden. Maar zijn poging was weinig succesvol. Vaak worden de prenten daarom gezien als serie Caprichos (afkomstig van het Italiaanse woord Capriccio: bokkig, grillig). Deze Italiaanse kunstterm verwijst naar fantasielandschap met architectuurelementen. Maar Goya gebruikte de term Caprichos vaak voor fantastietaferelen met een satirische of maatschappijkritische ondertoon.

Sommige kunsthistorici hebben ook de link gelegd met het Madrileense carnaval. De vele dieren en de dansende mensen, zoals in Disparate alegre, zouden hier naar kunnen verwijzen. Op Disparate de carnaval zijn verklede mensen te zien. Toch blijft ook deze uitleg onbevredigend. De prenten over armoede en geweld passen immers niet goed bij dit thema. De precieze betekenis van de Disparates blijft daarom een mysterie.

**Francisco de Goya –** Disparate puntual – Punctuele dwaasheid /
Disparate alegre – Vrolijke dwaasheid / Disparate de carnaval – Carnavalsdwaasheid

Lita Cabellut

In de catalogus van de tentoonstelling vertelt Lita Cabellut dat dit mysterie haar juist de vrijheid gaf om een dialoog met Goya aan te gaan. In haar ogen zijn de Disparates een blik op de imperfectie van de mensheid. Ze zegt: “De liefde die Goya in elke scène, elk gezicht, elke rimpel, elke plooi of hoek van zijn platen steekt, weerspiegelt de hoop die hij heeft in de mensheid.”

In de Disparate cruel, misschien wel de gruwelijkste prent in de serie, is een speer het symbool van macht. Cabellut bewondert hoe Goya met deze prent het donkerste van de mens weet te benaderen. De man op de prent dwingt zijn machtspositie af met geweld, maar wordt geen karikatuur. Goya is als een soort oorlogsverslag aanwezig bij de strijd. In haar eigen werk maakt Cabellut de man nog dwingender. De omgeving is grotendeels verdwenen. De speer loopt als een diagonaal over het doek. Cabellut heeft de verflagen deels afgeschraapt en horizontale strepen aangebracht. Het is als een ruïne van verf, krachtig door zijn ruwheid.

Zaaloverzicht Lita Cabellut x Goya in Museum JAN, *Foto: Eddy Wenting*

Kwetsbaarheden

Sfeer speelt een belangrijke rol in de prenten van Goya. Met de aquatint techniek maakte hij donkere achtergronden voor de nacht, zoals in de Disparate de miedo. De schaduwen en donkere kleuren doen denken aan de Zwarte schilderijen. Juist deze donkere landschappen geven de Disparetes van Goya een emotionele lading. Waar Goya dus speelt met sfeer, zoomt Cabellut in op de mensen. Het is alsof ze het landschap niet nodig heeft om dezelfde grauwe sfeer te creëeren. Het zijn de verwrongen gezichten die raken.

Soms isoleert ze personages volledig. In Museum JAN zijn verschillende beelden te zien die direct uit de prenten lijken te zijn gelopen. Zo zit de gehandicapte vrouw, die wordt bespot in Goya’s La lealtad, opeens middenin de museumzaal. De bezoeker staat op de plek van de plaaggeesten en wordt zo zelf onderdeel van het werk. Hoe verhoud jij je tot deze gehandicapte dame? Zou jij haar ook bespotten?

Lita Cabellut toont de mens in al zijn kwetsbaarheid. Haar gelaagde techniek met schilderijen vol littekens versterken dit effect. De schilderijen roepen mededogen op, nodigen uit om dichtbij te komen. Het zijn zijn niet langer ‘Dwaasheden’. Een betere titel voor de reeks van Cabellut zou ‘Kwetsbaarheden’ zijn. De figuren van Cabellut zijn breekbaar, maar worden nergens zielig. Het zijn mensen van vlees en bloed.