Johannes de Doper is één van de meest geschilderde figuren uit de christelijke iconografie. Zijn rol is die van wegwijzer: hij verkondigt de komst van Jezus en brengt mensen tot het geloof. Leonardo da Vinci, Rafaël en Caravaggio schilderden hem daarom letterlijk met uitgestoken vinger!
Het is één van de meest mysterieuze schilderijen van het Louvre. Leonardo’s Johannes de Doper toont een figuur die oprijst uit volslagen duisternis, zijn rechterwijsvinger omhoog gericht. Het is een klassiek gebaar uit de kerkelijke iconografie. Hij wijst naar God in de hemel. Johannes de doper was een profeet, een wegwijzer, een scharnierfiguur tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Hij was de laatste profeet, maar ook de eerste die de komende Messias met eigen ogen zag.
Leonardo’s Johannes de Doper
Leonardo schilderde dit werk aan het eind van zijn leven, maar het is onbekend wie de opdrachtgever was. Hij gebruikte zijn kenmerkende sfumato-techniek, de rookachtige vervaaging van contouren bekend van de Mona Lisa. Het geeft een mysterieus effect. Alsof Johannes ons inwijdt in een nieuwe wereld, de wereld van het geloof. De intimiteit van de scène zorgt ervoor dat je het gevoel krijgt dat Johannes direct tot jou spreekt.
Wat ook opvalt: het gezicht vertoont dezelfde dubbelzinnige glimlach als de heilige Anna in De Heilige Anna te Drieën, een werk dat Leonardo in dezelfde periode schilderde. Bij beide figuren zijn de contouren van het gezicht vervaagd tot zachte overgangen, zonder scherpe lijnen tussen licht en schaduw. De mondhoeken zijn licht opgetrokken, een gelaatsuitdrukking die bij Leonardo vaker terugkeert en ook zichtbaar is bij de Mona Lisa.
Rafaël en zijn erfenis
Johannes de Doper was een neef van Jezus. Hij werd geboren op 24 juni, een half jaar voor de geboorte van Jezus. Hun moeders, Elisabet en Maria, ontmoetten elkaar tijdens hun zwangerschap, een gebeurtenis die bekend staat als de Visitatie. Toch groeiden twee gescheiden op. Johannes de Doper leefde lange tijd in de woestijn, waar de ontberingen zijn geloof versterkten. Het is een parallel met profeten uit het Oude Testament, zoals Elia die jarenlang in de woestijn woonde.
Rafaël schilderde de jonge Johannes in de wildernis. Het kind zit in een landschap met het Lam Gods aan zijn zij, een verwijzing naar de kruisdood van Jezus. Het is een helder schilderij, geen sfumato. Toch doet het schilderij van Rafaël denken aan Da Vinci. Johannes de Doper zit met een opgeheven vinger. Ook het kleurenperspectief in het landschap op de achtergrond lijkt op de Heilige Anna te Drieën. Het is duidelijk dat Rafaël bekend was met Da Vinci’s werk.
Bronzino
Bronzino koos voor een andere oplossing dan Leonardo en Rafaël. Zijn Johannes wijst niet omhoog, maar houdt in zijn rechterhand de doopschaal, net gevuld bij de bron die aan de rand van de compositie te zien is. Het lichaam is gehuld in enkel een blauwe lendendoek, een verwijzing naar de Torso van het Belvedere en daarmee naar Michelangelo, wiens werk Bronzino bewonderde. De pose is bewust kunstmatig: de ledematen staan in een spel van tegenstellingen, wat de figuur een sierlijke, hoofse allure geeft, passend bij Bronzino’s rol als hofschilder van Cosimo I de’ Medici.
Niet iedereen zal deze figuur daarom meteen herkennen als Johannes de Doper. Alleen de kameelharen mantel over de schouder en een fragment van het opschrift “Ecce Agnus Dei” onderaan het paneel verraden nog wie er is afgebeeld. Waar het wijzende gebaar bij Leonardo en Rafaël de kern van de voorstelling vormt, ontbreekt het bij Bronzino juist. Zo verschuift de aandacht van het religieuze teken naar de esthetiek van het lichaam zelf.
De jonge Johannes
Guido Reni brengt het gebaar terug dat bij Bronzino was verdwenen. Rafaëls ontwerp van de jonge Johannes in de woestijn diende hem daarbij als voorbeeld. Bij Reni is Johannes een knappe jonge jongen met een dromerige blik. Soms wijst hij met zijn vinger omhoog, net zoals in het schilderij van Leonardo da Vinci. Het zorgt ervoor dat er meer beweging in de compositie zit. Het is Rafaëls evenwichtigheid vertaald naar de Barok: schoonheid gecombineerd met dynamiek.
Guercino schilderde Johannes de Doper meermaals in de woestijn. Om zijn schouders ligt een scharlakenrode mantel, als van een profeet uit de oudheid. Het is een verwijzing naar het bloed dat hij zal verliezen wanneer Herodes Antipas hem laat onthoofden. Een versie uit 1641, nu in het Kunsthistorisches Museum in Wenen, toont hem opnieuw omhoog wijzend, met de schaduw van de opgeheven arm zichtbaar op de borst. Waar Reni de blik omhoog richt, kijkt Johannes bij Guercino de toeschouwer aan. Hij verbindt God zo met de toeschoouwer.
Caravaggio en het vlees
Caravaggio’s Johannes de Doper is een jong jongetje, dat in de straten van Rome had kunnen leven. Zijn lichaam is niet geïdealiseerd, zoals bij Rafaël of Bronzino. Opvallend detail is het ram, anders dan het lammetje op eerdere schilderijen van Rafaël en Reni. De ram was een offerdier en verwijst naar het verhaal van Abraham en Isaak in Genesis. Waar Isaak op het laatste moment van een offerdood werd gered door een engel, zou Johannes uiteindelijk wel voor zijn geloof sterven. Hij werd onthoofd door Herodes Antipas.
Deze aardse, herkenbare Johannes paste bij een verschuiving in de kerkelijke kunstopvatting. Het Concilie van Trente had bepaald dat religieuze kunst gelovigen moest raken door herkenbaarheid, als reactie op het protestantisme. Caravaggio nam dat letterlijk.
Johannes wijst de weg
Het gebaar van de wijzende vinger loopt als een rode draad door deze schilderijen, maar niet iedereen gebruikt het op dezelfde manier. Bij Leonardo, Rafaël, Guercino en Reni wijst Johannes omhoog, verwijzend naar God en de komende Messias. Bronzino breekt juist met dat gebaar en vervangt het door de doopschaal, die we ook bij Guercino terugvinden. Caravaggio ten slotte verlaat de symboliek bijna helemaal en kiest voor een alledaagse verschijning van de heilige. De opgeheven wijsvinger van Leonardo is nu verdwenen. De aanraakbare Johannes van Caravaggio heeft geen vinger nodig om de weg te wijzen.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen over heiligen:
