Rouw in beeld: Hoe kunstenaars vorm geven aan verlies

De dood laat niemand onberoerd. In een tijd waarin verlies steeds persoonlijker wordt ervaren, zoeken hedendaagse makers naar nieuwe visuele talen om het ongrijpbare te laten zien. Een krachtige tentoonstelling in Stedelijk Museum Schiedam brengt hun werk nu samen.

In 2023 publiceerde curator en schrijver Hanne Hagenaars ‘Missen als een ronde vorm’, een boek over kunst als ‘in memoriam’. Ze beschrijft daarin de leegte die haar moeder achterliet toen die op jonge leeftijd stierf. Het boek bevat gedichten, persoonlijke teksten en teksten gebaseerd op kunstwerken van anderen. De titel verwijst naar hoe je de dood kunt benaderen in cirkelende bewegingen rond een leegte – elke vorm van nagedachtenis is een omhelzing van die leegte. Deze zoektocht van het vorm geven aan rouw en herinneringen staat centraal in de tentoonstelling: “Missen als een ronde vorm” in Stedelijk Museum Schiedam.

Persoonlijk proces

Waar rouwverwerking vroeger plaatsvond binnen religieuze of gemeenschappelijke kaders, is het nu vaak een persoonlijke aangelegenheid. Dertig hedendaagse kunstenaars in Stedelijk Museum Schiedam zoeken naar de betekenis van de dood en herinneringen in hun werk. Schrijnend zijn de donkere tekeningen van Marieke Hoekstra. Ze verloor haar 4-jarige zoontje Noah en maakt jaarlijks rond zijn sterfdag nieuw werk.

Iedereen heeft zijn eigen redenen en eigen manier om te rouwen. Soms is het met visuele beelden makkelijker om gevoelens te uiten, dan met woorden. Zo maakt de Vlaamse fotograaf Dirk Braeckman pikzwarte foto’s en schildert Minne Kersten kleine kwetsbare tafereeltjes op karton. Hun kunstwerken maken het persoonlijke universeel, omdat ze het publiek zich dankzij de beelden in hun ervaringen kunnen verplaatsen.

Natuurlijke cycli

De Mongoolse kunstenaar Odonchimeg Davaadorj maakt droomachtige aquarellen, waarin mensenlichamen overgaan in bomen, in vogels en in vlinders. Ze toont hoe leven en dood onderdeel is van de normale cyclus van de natuur. De natuurlijke keten van eten en gegeten is het onderwerp van Kevin Simón Mancera. Hij tekende letterlijk een cirkel van een wolf en een wolvenwelp, die elkaar bijten.

Opvallend vaak werken kunstenaars in de tentoonstelling met papier, textiel en bloemen. Het gebruik van kwetsbare materialen is niet toevallig. Papier, textiel, bloemen – ze vergaan allemaal. De materialen weerspiegelen de tijdelijkheid van het leven. Jennifer Tee maakte een traditioneel Indonesisch gewaad, een Tampan, gemaakt van tulpenblaadjes. Deze Tampans werden op Sumatra ook vaak gebruikt als lijkwade.

Het grotere verhaal

Niet alle werken gaan persoonlijke verwerking van verlies. Rouw kan ook een groter verhaal vertellen. Het werk van Teresa Margolles vraagt aandacht voor vele moorden op transgendervrouwen in Brazilië. Haar video toont transgender personen een rouwkleed borduren voor hun vermoorde vriendin Priscilla. Het kunstwerk is niet alleen blijvende herinnering, maar versterkt ook de gemeenschapszin en helpt bij het rouwproces.

De 25-jarige fotografe Fatma Hassona werd op 25 april 2025 vermoord door het Israëlische leger. Haar foto’s van de recente genocide van Palestina tonen een land in puin. Maar door haar persoonlijke verhaal zijn de foto’s ook een pijnlijke getuigenis van het Israëlische geweld tegen journalisten. De Engelse schrijver Julian Barnes schreef in zijn boek ‘Hoogteverschillen’: “Pijn laat zien dat je niet hebt vergeten, pijn versterkt de smaak van de herinnering.” Misschien zit daarin wel de kern van het rouwproces. De herinneringen en gevoelens laten zien dat het leven betekenisvol is geweest.