Van papieren vrouwen tot Maya-wezens: Surrealisme in Museum Arnhem

Museum Arnhem opent de deuren naar een wereld waar dromen en werkelijkheid versmelten. In de tentoonstelling “Het Fantastische Landschap” ontdek je surrealistische kunstenaars van over de hele wereld. Duik in mysterieuze landschappen met papieren vrouwen en Maya-wezens.

In de eerste zaal van de tentoonstelling “het Fantastische Landschap” in Museum Arnhem hangt een landschap van de Zwitserse kunstenaar Nicolas Party. Op het doek staat een rij kaarsrechte bomen aan de kust. Tussen de stammen door is het blauwe water te zien en de knalgele hemel. Het is een mysterieus landschap door de onnatuurlijke kleuren. Wie houdt zich schuil tussen deze bomen?

De beroemde surrealist René Magritte zei ooit: “Alles wat zichtbaar is, verbergt iets dat onzichtbaar is“. Het zou het motto van de tentoonstelling kunnen zijn. In Museum Arnhem tonen surrealistische kunstenaars landschappen, maar wat ze eigenlijk willen laten zien is hun binnenwereld. Het landschap als droomwereld, zoals in de woestijnachtige schilderijen van Yves Tanguy, waarin biomorfe vormen als paddenstoelen uit de grond komen. Zijn schilderijen tonen niet-bestaande werelden, waarin hij zijn stemming kon uiten.

Ontstaan van het surrealisme

In 1924 publiceerde André Breton het surrealistische manifest, waarin hij het onderbewustzijn beschreef als een “superieure realiteit” die verder gaat dan de beperkingen van logica en rede. Het onderbewuste werd zo een primaire bron van inspiratie voor surrealistische kunstenaars. Rond Breton ontstond in Parijs een groep kunstenaars, waaronder Salvador Dali, Joan Miró en Max Ernst, die met surrealistische kunst experimenteerden.

Om het onderbewuste ruimte te geven, begonnen de surrealisten toeval toe te laten in hun werk. Dit is goed te zien in de schilderijen van Max Ernst, die experimenteerde met een “frottage” techniek. Hiervoor plaatste hij boomschors onder het doek, waardoor afdrukken van de schors op zijn schilderijen terecht kwamen. In de tentoonstelling is een boslandschap met frottage te zien uit de Guggenheim-collectie.

Engels surrealisme herontdekt

Toch zijn de surrealistische landschappen soms realistische dan je denkt. In “Serpent’s choice” van Desmond Morris jaagt een slang op denkbeeldige wezens, die het midden houden tussen een kip, een kever en een uil. Morris werkte als zoöloog voor de Universiteit van Oxford en haalde zijn inspiratie dus direct uit de natuur. Morris is één van de vele Engelse kunstenaars in de tentoonstelling. Hoewel de Engelse surrealisten minder bekend zijn dan hun de Franse groep rond Breton zijn ze minstens zo interessant.

In ‘Alter Ego’ schilderde de eveneens Engelse Marion Adnams het skelet van een levensgrote vogel naast een vrouw van papier. Ter voorbereiding op de schilderijen maakte Adnams papieren modellen, die vervolgens naschilderde. De papieren vrouw komt ook terug in ‘Serpents in your tides’, waarin ze twee langwerpige gekleurde slierten omhoog houdt. Zijn het slangenvellen? Het vogelskelet en de slangenvellen zijn symbolen van vergankelijkheid, die verwijzen naar de kwetsbaarheid van de papieren vrouw.

Surrealisme in Museum Arnhem

“Het Fantastische Landschap” was eerder dit jaar te zien in het Hepworth Wakefield museum, ten zuiden van Leeds. Museum Arnhem heeft de expositie aangevuld met werken uit de eigen collectie. In plaats van deze werken in te passen in het verhaal over het surrealistische landschap, hebben de curatoren hiervoor een zaal ingericht halverwege de tentoonstelling getiteld “surrealisme in Museum Arnhem”. Het is een ongelukkige keuze, omdat deze zaal de flow van de tentoonstelling onderbreekt.

Bovendien mist het museum hiermee de kans om de eigen werken een interactie te laten aangaan met de geleende schilderijen uit Engeland. Een vergelijking tussen de wonderbaarlijke dieren van Desmond Morris en de kleurrijke fantasielandschappen van Melle uit Museum Arnhem blijft hierdoor uit. Melle was een autodidact, die nooit gebruik maakte van voorstudies. Het zou leuk zijn om te zien hoe een academische kunstenaar als Morris en de vrije Melle beide tot hun wonderwerelden kwamen.

Wereldkunst

Werken uit de hele wereld zijn in de tentoonstelling te zien. Natuurlijk is er aandacht voor de Mexicaanse surrealisten, die het afgelopen decennia herontdekt zijn. Van Leonora Carrington hangt er een schilderij van een doolhof, waarin wezens ronddolen die het midden vormen tussen mens en dier. Ze zijn geïnspireerd op Wayob, half-menselijke en half-dierlijke wezens uit de Maya cultuur.

Maar er zijn ook verrassende namen en culturen te zien in Arnhem. Van de Canadese inuïtkunstenaar Shuvinai Ashoona is een tekening te zien, waarin walvissen, walrussen en mensen van gedaante veranderen. Maria Berrio uit Brazilië kiest voor een geestelijke gedaanteverandering. In haar schilderijen van een vrouw in bad staat het water symbool voor het opgaan van het lichaam in gedachten. De reflectie van het water is schitterend weergegeven door collages van doorschijnend Japans papier.

“Het Fantastische Landschap” laat zien dat het surrealisme niet afgedaan kan worden als een Parijse kunststroming uit de jaren 20 en 30. Het surrealisme heeft wortels in vele culturen van over de wereld. Tot op de dag van vandaag maken kunstenaars als Nicolas Party en Wael Shawky surrealistische kunstwerken. Museum Arnhem biedt met deze tentoonstelling de mogelijkheid om deze vele aspecten van het surrealisme te ontdekken.