Maarten van Heemskerck brengt het beste van Italië en Nederland samen

Vierhonderdvijftig jaar na zijn dood zijn de meesterwerken van Maarten van Heemskerck weer terug in Nederland. Zijn schilderijen combineren het beste van twee kunsttradities: het classicisme van Italië en het realisme van de Nederlanden. Ruim 100 schilderijen, tekeningen en prenten van Maarten van Heemskerck zijn nu te zien in een spectaculaire overzichtstentoonstelling.

Halverwege de spoorlijn die Alkmaar met Haarlem verbindt, ligt het Noord-Hollandse dorp Heemskerk. Hier werd in 1498 Maarten van Heemskerck geboren, die uitgroeide tot één van de belangrijkste Nederlandse kunstenaars van de 16e eeuw. Hij maakte indrukwekkende altaarstukken voor kerken en schilderde portretten van rijke burgers. Vasari noemde hem “een bekwaam schilder van figuren en landschappen”. Na de reformatie zijn veel schilderijen van Van Heemskerck in het buitenland terecht gekomen, omdat de protestante Nederlanders weinig interesse hadden in religieuze werken.

Maarten van Heemskerck

Haarlem en Alkmaar speelden een belangrijke rol in het leven van Maarten van Heemskerck. In Haarlem leerde hij schilderen bij Cornelis Willemsz. In Alkmaar maakte hij het beroemde Laurentiusaltaar voor de Grote Kerk. Nu, 450 jaar na zijn dood, keert Van Heemskerck terug naar Haarlem en Alkmaar, dankzij een grote overzichtstentoonstelling verspreid over drie locaties: het Frans Hals Museum, het Teylers Museum en het Stedelijk Museum Alkmaar.

In het Frans Hals Museum valt op dat Van Heemskerck een natuurtalent was. Naast de fletse portretten van zijn leermeesters Cornelis Willemsz en Jan van Scorel, zijn de portretten van Maarten van Heemskerck springlevend. Een ader over een hand, een kuiltje in de kin en de munten naast het kasboek, dit is een zelfverzekerde handelaar. Zijn vrouw is weergegeven als een deugdzame huisvrouw. Van Heemskerck benadrukt haar vlijt met een spinnewiel en het mandje aan de muur, waarin de de gesponnen garen ligt. Het enorme detail in de schilderijen, in de traditie van Vlaamse meesters als Jan van Eyck en Rogier van der Weyden, is adembenemend.

Realisme

In 1532 vertrok Maarten van Heemskerck naar Rome om de Italiaanse en klassieke kunst te bestuderen. Voor kunstenaars in de 17e en 18e eeuw was zo’n ‘Grand Tour‘ naar Italië heel normaal, maar in 1532 was het nog een barre tocht met veel gevaren. Italië maakt veel indruk op hem. In het Teylers Museum is nu een selectie te zien van zijn schetsen en prenten, waaronder landschappen en details van beeldhouwwerken. Van Heemskerck genoot van de Italiaanse kunstrijkdommen. Trots schilderde hij een zelfportret voor het Colosseum.

In het Stedelijk Museum Alkmaar ligt de nadruk op de periode van Van Heemskerck in Rome. Zijn liefde voor de stad blijkt uit het schilderij van de Barmhartige Samaritaan. Het Bijbelverhaal speelt slechts een bijrol in het overweldigende stadsgezicht. De Engelenburcht, het Pantheon, de Zuil van Trajanus, het Capitool en de oude Sint Pietersbasiliek zijn goed herkenbaar. Op de voorgrond van het schilderij is een opgraving gaande van een beeld uit de oudheid. De invloed van de Italiaanse kunstenaars is te zien in het landschap op de achtergrond, waarin hij atmosferisch perspectief gebruikt zoals Da Vinci in de Mona Lisa.

Rome

Van Heemskerck was een tijdgenoot van Michelangelo en Rafaël. In Venus en Amor in de smidse van Vulcanus lijken de gespierde lichamen met overdreven houdingen rechtstreeks weggelopen uit Michelangelo’s Sixtijnse kapel. De vele naakten moeten een onbetamelijke indruk hebben gemaakt op de Nederlanders. In Venus en Amor in de smidse van Vulcanus werden de geslachtsdelen daarom afgedekt. Toch bleef hij op zijn altaarstukken naakte lichamen gebruiken, gebaseerd op de marmeren beelden uit de oudheid. De triptieken in het Stedelijk Museum Alkmaar tonen een wonderlijke mengelmoes van Italiaans classicisme met het realisme van de Nederlandse kunsttraditie.

De overzichtstentoonstelling van Maarten van Heemskerck is indrukwekkend vanwege de vele internationale bruiklenen. Het is een unieke kans om verschillende werken met elkaar te vergelijken. Op meerdere portretten van rijke edellieden is bijvoorbeeld een ornament van een leeuwenkop te zien, gebaseerd op een schets uit Italië. Al is het jammer dat de werken over verschillende musea verdeeld zijn. De 50 schilderijen hadden gemakkelijk samen getoond kunnen worden, zodat nog meer dwarsverbanden zichtbaar zouden zijn. Maar wie de moeite neemt naar de verschillende locaties te reizen, zal niet teleurgesteld worden. Maarten van Heemskerck laat zien dat in Nederland al topkunst gemaakt werd ver voor Rembrandt en Vermeer.