Pieter Bruegel de oude schilderde religieuze taferelen, landschappen en allegorieën. Toch wordt hij tegenwoordig vooral herinnerd als schilder van het boerenleven. Waarom kreeg Pieter Bruegel de bijnaam “Boeren-Bruegel”?
Tussen de 44 schilderijen van Pieter Bruegel de Oude zijn tenminste 15 schilderijen te vinden met verhalen uit de Bijbel. Toch staat Pieter Bruegel niet bekend om zijn religieuze kunstwerken. Hij wordt geroemd om zijn boerenschilderijen. Bruegel is nooit in het Heilige Land geweest en plaatste de Bijbelse taferelen daarom in de omgeving die hij kende: het Vlaamse land. Zo schilderde hij de kindermoord in Bethlehem in een winterlandschap. Ook in andere Bijbelse schilderijen zien we veel figuranten in boerenkleding.
Boeren-Bruegel
Het zijn drie schilderijen waaraan Pieter zijn bijnaam ‘de Boeren-Bruegel’ te danken heeft. De Boerenkermis, de Boerenbruiloft en de Bruiloftsdans zijn schilderijen vol muziek, drank en dans. We zien spelers op een pijpzak (voorloper van de doedelzak), zoenende paartjes en kannen vol drank. De bruid heeft in de schilderijen een zwarte jurk, volgens Middeleeuwse traditie. Wie precies de bruidegom is in de werken is nog steeds onderwerp van discussie.
Waarschijnlijk zijn de boerenschilderijen van Bruegel geen realistische weergave van een boerenfeest. Als je de werken vanuit het geloof bekijkt, lijken de schilderijen vooral bedoeld als een waarschuwing voor dronkenschap en overspel. Lust, vraatzucht en ijdelheid waren hoofdzonden binnen het katholieke geloof. In Bruegel’s schilderij worden deze zonden uitvergroot. Zoenende paartjes, grote geslachtsdelen en overmatig drankgebruik zijn vele malen te zien binnen hetzelfde schilderij.
Karel van Mander
De mythe van de Boeren-Bruegel komt grotendeels uit de koker van kunstenaarsbiograaf Karel van Mander. Hij roemde Bruegels boerenschilderijen in zijn Schilderboeck: “De boeren en boerinnen wist hij ook zeer karakteristiek te kleden, en hij kon op natuurlijke wijze het boerenleven en hun gedrag in dansen, lopen, staan en andere handelingen weergeven. Zijn composities waren indrukwekkend en hij was zeer bedreven in het tekenen, waarbij hij veel levendige gezichten creëerde.”
Van Mander schreef over Bruegel, dat hij graag boerenkermissen bezocht met zijn vriend Hans Franckert. “Samen gingen ze vaak naar het platteland, naar kermissen en bruiloften, gekleed in boerenkleding. Brueghel genoot ervan om het boerenleven te observeren, met eten, drinken, dansen, springen, flirten en andere bezigheden.” Door deze anekdote is Bruegel bekend komen te staan als een lolbroek en levensgenieter.
Waarheid
Buiten biografische gegevens zoals zijn inschrijving in het St. Lucasgilde en zijn huwelijk met Mayken Coecke is er niet veel over het leven van Pieter bekend. Juist daarom werd Van Manders anekdote over Pieter Bruegel als feestganger vaak herhaald in de kunstgeschiedenis. Hierdoor kreeg hij ook de naam ‘Boeren-Bruegel’.
Maar aangezien Van Mander’s Schilderboeck pas 30 jaar na de dood van Bruegel gepubliceerd werd en hij Bruegel niet persoonlijk heeft gekend, wordt vaak getwijfeld of het verhaal wel op de waarheid gebaseerd is. Van Mander verzon wel vaker mooie anekdotes om zijn boek levendiger te maken. Dus of hij nou echt zo’n feestganger was?
De schilderijen van Pieter Bruegel gaan in de eerste plaats waarschijnlijk over het geloof en niet over het plattelandsleven. Het afbeelden van lokale gebruiken, mensen en landschappen was vooral om een manier om het geloof dichtbij de belevingswereld van mensen te brengen.
De Canon van de Nederlandse Kunst is compleet. KunstVensters selecteert deze maand daarom kunstenaars, die net buiten de canon zijn gevallen (zie ook Ary Scheffer, Kees van Dongen en Willem de Kooning). Pieter Bruegel is waarschijnlijk geboren in het dorp Breugel in Noord-Brabant en zou dus als Nederlandse kunstenaar kunnen worden gezien. Omdat Pieter Bruegel zijn hele actieve kunstenaarscarrière echter in Vlaanderen werkte, wordt hij tegenwoordig tot de Vlaams-Belgische kunsttradities gerekend en is hij niet opgenomen in de Canon van de Nederlandse Kunst.
Meer artikelen uit de Canon van de Nederlandse Kunst:
Adriaen de Vries: Nederlandse beeldhouwer van wereldformaat
Marinus Boezem: Spelen met de natuur
Ary Scheffer vond inspiratie in boeken
Johanna Koerten: Knipkunstenaar van Koningen
Daan Roosegaarde: Uitvinder en kunstenaar voor een betere wereld
Marlene Dumas: Portretten als een spiegel
Sir Lawrence Alma Tadema: Van Friesland naar Hollywood
Lucas van Leyden: Meester van de Prentkunst in de Renaissance
Frans Hals: Grootste Portretkunstenaar van de Gouden Eeuw
Vincent van Gogh: Een leven tussen licht en donker
Piet Mondriaan: Religieuze zoektocht naar abstractie
Jan Wiegers: Internationale allure voor de Ploeg
Barend Cornelis Koekkoek: Romantiek in de Polder
Rembrandt van Rijn: Een leven lang experimenteren
