Waar zijn de verloren fresco’s uit Perspectieven van Laurent Binet?

Laurent Binet schreef een brievenroman met Michelangelo, Vasari en Pontormo in de hoofdrol. Het boek gaat over een moord in de San Lorenzokathedraal in Florence. Honderden jaar geleden schilderde Pontormo hier een fresco, die kon wedijveren met de Sixtijnse kapel. Wat is er met deze wandschildering gebeurd?

Geen fresco zo mooi als het Laatste Oordeel dat Michelangelo schilderde in Sixtijnse kapel. De naakte lichamen in gedraaide posities zijn een hoogtepunt van de Renaissance kunst. Ooit was er een tweede kapel die kon wedijveren met Michelangelo’s meesterwerk. In de San Lorenzokerk in Florence, tegenwoordig vooral beroemd als grafkerk van de Medici-familie, schilderde Jacopo da Pontormo zijn eigen Laatste Oordeel. De totstandkoming van deze fresco is het onderwerp van de nieuwe roman van Laurent Binet.

San Lorenzo

Cosimo (I) de Medici gaf in 1545 de opdracht om het koor van de Sint Laurentiuskerk (San Lorenzo) in Florence te laten versieren. Pontormo maakte voor de kerk een gewaagde compositie, die geïnspireerd was op het Laatste Oordeel van Michelangelo. Aan de rechterkant van het koor zag je de gestorvenen zielen herrijzen op de dag des oordeels. De vrome zielen stegen op naar Jezus, die het centrale punt vormde in de kapel. Rondom hem zijn belangrijke figuren uit het Oude Testament, zoals Noach, Isaak en Mozes, afgebeeld.

Pontormo schilderde God aan de voeten van Jezus, in plaats van boven hem. Deze stijlbreuk met eerdere fresco’s kwam hem op veel kritiek te staan. Vasari schreef: “Ik heb de betekenis van dit verhaal nooit kunnen begrijpen, hoewel ik weet dat Jacopo [Pontormo] verstand had en een geleerd en geletterd mens was. Maar wat hij bedoeld heeft met dat deel waar Christus bovenaan staat, die de doden opwekt en aan zijn voeten God de Vader die Adam en Eva schept [dat snap ik niet].”

Ook de vele naakte figuren in de fresco zorgden voor opschudding. “Het lijkt mij niet te voldoen aan noch de vertelvolgorde, noch de tijd, noch de verscheidenheid van personen, […] maar [het is een werk] vol met naakte mensen, met een orde, ontwerp, compositie, kleur en schildering die op een eigen manier zijn uitgevoerd.”, aldus Vasari. Zoveel naakte lichamen in de kerk. Was dat niet ongepast? Michelangelo’s Laatste Oordeel in de Sixtijnse kapel kreeg dezelfde kritiek en werd uiteindelijk zelfs overgeschilderd.

Laurent Binet

Laurent Binet schrijft historische romans en is bij het grote publiek vooral bekend van het boek “HhhH“. In zijn nieuwste roman ‘Perspectieven’ wordt Jacopo da Pontormo vermoord, terwijl hij de fresco’s in de San Lorenzo schildert. Wie kan het gedaan hebben? We volgens Vasari, Bronzino en Michelangelo als ze op zoek zijn naar het antwoord. Het is dus een spannend boek, maar tegelijk een boek vol interessante kunstverwijzingen.

Is Pontormo in werkelijkheid ook vermoord? Nee, waarschijnlijk niet. Pontormo overleed in 1556 plotseling, terwijl de fresco’s in de San Lorenzo nog niet waren afgerond. Zijn doodsoorzaak is onbekend, maar waarschijnlijk was het een ziekte. Het was zijn leerling Bronzino, die het grootste project uiteindelijk afmaakte. De fresco’s kregen wisselende reacties: “Er waren mensen die het mooi vonden en mensen die het niet mooi vonden.”

Verloren fresco’s

Wie tegenwoordig de San Lorenzokerk in Florence bezoekt, zal nergens de fresco’s van Pontormo kunnen terugvinden. Bij restauratiewerkzaamheden in de 18e eeuw raakten de werken ernstig beschadigd. Daarna is besloten om de fresco’s te verwijderen. We kennen de ambitieuze fresco’s van Pontormo dus alleen dankzij de overgebleven schetsen en de beschrijvingen. Bovenstaande tekening geeft een idee van de opbouw van het werk.

Op de tekeningen van Pontormo zijn vaak vierkantjes te zien. Hij gebruikte de vierkanten om de composities precies over te kunnen nemen op de muur. Op de muur zette hij dezelfde vierkanten (maar dan groter) en vervolgens tekende hij de compositie precies over, vierkantje per vierkantje. De schetsen laten zien dat Pontormo dezelfde gedraaide naakte lichamen ontwierp als Michelangelo in de Sixtijnse kapel.

Kunstgids bij Perspectieven van Laurent Binet

Maar wie heeft Pontormo nou vermoord in het boek? Dat gaan we hier natuurlijk niet weggeven. Daarvoor zal u het boek van uitgeverij Meulenhoff zelf moeten lezen. Om u een beetje op weg te helpen bij de vele kunstverwijzingen in de roman, hebben we een kleine kunstgids samengesteld voor bij het lezen. Onderstaande met afbeeldingen bieden en overzicht van de schilderijen, die genoemd worden in het boek. Veel leesplezier!

Blz 37 – Pontormo – Venus en Cupido

Maria de Medici, dochter van groothertog Cosimo de Medici, beschrijft een schilderij van Pontormo in een brief aan haar tante Catharina. Het gaat om een “Venus, die zich naakt aanbiedt met geopende dijen, waartussen het beentje glijdt van een dik Cupidootje”. Ze is helemaal van de slag door het schilderij, want Pontormo, de schilder van het werk, had de Venus haar gezicht gegeven. Het werk blijft in de roman een belangrijke rol spelen, want beeldhouwer Benvenuto Cellini krijgt de opdracht het te doen verdwijnen om de schande van Maria de Medici te verbergen.

Blz 31-33 / 137 / 143- Plautilla Nelli

Plautilla Nelli was een non in het Sint-Catharina-van-Sienaklooster in Florence. Ze werkte hier als kunstschilder. Op pagina 31-33 lezen we het begin van een briefwisseling tussen Nelli en Catharina de Ricci, een non uit Prato, die later heilig is verklaard. Hun briefwisseling gaat over de veranderende stijl van de schilderijen van Nelli. Ingetogen werken, zoals haar portret van Catharina van Siena, maken plaats voor meer maniëristische schilderijen in de stijl van Pontormo. Catharina de Ricci spreekt schande van het naakte lichaam van Jezus in Nelli’s kruisafname (blz. 137). Giorgio Vasari roemt haar Laatste Avondmaal op blz. 143.

Blz 62 – San Francesco, Arezzo
Blz 244 – Kathedraal van Orvieto

In het boek beschrijft Laurent Binet ook verschillende beroemde Renaissance frescoseries. Op bladzijde 62 vertelt Vincenzo Borghini over zijn bezoek aan Arezzo, waar hij de Basilica di San Francesco bezocht. In de 13 eeuwse kerk schilderde Piero della Francesca de cyclus La Leggenda della Vera Croce (de legende van het ware kruis). Op pagina 244 brengt Michelangelo een bezoek aan de Kathedraal van Orvieto, waar de beroemde frescoserie van Luca Signorelli te zien is. Signorelli schilderde in de kapel het Laatste Oordeel, hetzelfde onderwerp dus als Pontormo schilderde in de San Lorenzo.

Blz 219 / 220 – Bachiacca

Francesco Ubertini, ook wel Bachiacca genoemd, speelt een bijrolletje in het boek. Binet beschrijft hem zo: “al zou Bachiacca in een andere eeuw en op een andere plaats bij de besten hebben behoord, hij was in onze dagen slechts een kunstenaar tussen heel veel anderen”. Een middelmatige kunstenaar dus. Op bladzijdes 219 en 220 worden zijn schilderijen van San Lorenzo en een luitspeler beschreven. De werken hebben inderdaad niet het realisme en de kwaliteit van de grootmeesters uit de Renaissance.

Blz. 203 – David en Perseus

Bachiacca werkte ten tijde van het boek aan de beschildering van een bed voor Cosimo de Medici. Volgens Benvenuto Cellini werkt hij er extreem lang aan. Hij vergelijkt de klus met de tijd hijzelf besteedde aan het beeld van Perseus en Michelangelo aan het beeld van David. Hij verwijst hier naar twee beeldhouwwerken, die tegenwoordig te zien zijn op het Piazza della Signoria in Florence.

Blz 158 / 260 – Medici portretten

Binet geeft vaak waardeoordelen in het boek. Het zijn vaak grappige passages. Bronzino zegt bijvoorbeeld over Vasari: “Natuurlijk is Vasari een matig schilder met als voornaamste kwaliteit dat hij snel is in de uitvoering, sommige zouden zeggen dat hij excelleert in afgeraffeld werk.” Toch is hij enthousiast over Vasari’s portret van Lorenzo il Magnifico. Maar ach, “zoals de beste schilder weleens een mislukt schilderij kan maken, zal het ook weleens gebeuren, dat de slechte schilder een flits van genialiteit krijgt en opeens een vlekkeloos schilderij aflevert”. Ook beschimpt Bronzino de ijdelheid van Cosimo de Medici. Hij roemt het portret dat Pontormo van hem maakte, omdat het zijn ijdelheid bespotte (blz 160). Zelf schilderde hem in “die belachelijke wapenrusting”.