Huishouden van Jan Steen stond model voor zijn schilderijen

Jan Steen staat bekend als de schilder van dronkenschap, wanorde en losbandigheid. Maar hoe zag het huishouden van Jan Steen er echt uit? Ter ere van zijn 400e verjaardag duikt Museum de Lakenhal in het persoonlijke leven van de Leidse meester.

De mythes over Jan Steen zijn talrijk. Zijn huishouden was een puinhoop, hij bestierde een brouwerij als dronkenlap. Volgens kunstenaarsbiograaf Arnold Houbraken draaide de kroeg grote verliezen ‘omdat hij de beste klant aan zichzelf had’. Maar het blijft de vraag of deze verhalen wel waar zijn. Soms lijkt het alsof de biografen van Jan Steen teveel naar de dronken misdragingen op zijn schilderijen hebben gekeken. De tentoonstelling “Thuis bij Jan Steen” in Museum de Lakenhal onderzoekt de inspiratiebronnen van Jan Steen.

Vierhonderd jaar Jan Steen

Leiden viert dit jaar dat Jan Steen 400 jaar geleden geboren werd in de stad. In de tentoonstelling “Thuis bij Jan Steen” is te zien dat Jan Steen een spil in het kunstenaarsnetwerk van de stad was. Hij trouwde met de dochter van Jan van Goyen, zijn oom was een broer van Jan Lievens, en Frans van Mieris en Arie de Vois behoorden tot de vaste klanten van zijn kroeg. Daarnaast ontmoette hij andere Leidse kunstenaars bij het Sint Lucasgilde.

De tentoonstellingsmakers laten zien dat Steen zelf vaak model stond voor zijn schilderijen. Hij heft het glas in het Herberginterieur dat afkomstig is uit het Rijksmuseum. Ook zien we hem als vioolspeler: Met een rood hoofd van de alcohol laat hij zich verleiden door de schoonheid van een jonge vrouw, die stiekem een greep naar zijn beurs doet. Het is als een waarschuwing voor dronkenschap en verleiding. Misschien zijn het dit soort schilderijen met Steen in de hoofdrol waardoor er zoveel mythes over zijn leven zijn ontstaan.

Huishouden van Jan Steen

Ook de kinderen van Jan Steen komen prominent terug in zijn schilderijen. Zijn zoontje Thadeus figureerde als bakkersjongen in het schilderij over bakkersechtpaar Arent Oostwaard en Catharina Keizerswaard. Het is waarschijnlijk dat Steen zijn kinderen ook gebruikte als model voor Het Sint-Nicolaasfeest en Kinderen leren een poes dansen. Maar definitief bewijs daarvoor is er niet. Wel is hijzelf met zijn vrouw Grietje (Margaretha van Goyen) te zien in Bijbellezend paar. Het is niet alleen dronkenschap dus in het huishouden van Jan Steen, er is ook een plaats voor God.

Museum de Lakenhal koos ervoor alleen werk uit Nederlandse collecties te selecteren — en dat merk je. Zelfs een handvol bruiklenen uit het buitenland had de tentoonstelling aanzienlijk sterker gemaakt. De Tekenles (Getty Museum, Los Angeles) en de Dorpsschool (National Gallery of Ireland, Dublin) zouden het verhaal over de rol van Steens kinderen versterken. Zelfportretten van Steen zijn ook terug te vinden in andere herbergscènes uit het Louvre (Parijs) en de National Gallery (Washington). Zonder dit soort werken hebben de tentoonstellingsmakers geen andere keus dan het thema van de thuissituatie halverwege de tentoonstelling los te laten.

Het tweede deel van de tentoonstelling verzandt daardoor in een allegaartje over onder meer satire en fijnschilderen — thema’s die in vrijwel elke Steen-tentoonstelling opduiken en hier niet verder worden uitgediept. Muren vol enorme uitvergrotingen van zijn schilderijen verhullen dat er weinig te zien is. In de tentoonstelling zijn 28 schilderijen van Jan Steen te zien, waarvan het overgrote deel afkomstig is uit de eigen collectie en het Rijksmuseum. Wie deze twee musea recent bezocht, heeft zo’n 60% van de tentoonstelling al gezien.

Thuis bij Jan Steen

In 1926 vierde Museum de Lakenhal de 300e verjaardag van Jan Steen met de grootste overzichtstentoonstelling ooit. Dat een eeuw later, voor de 400e verjaardag, slechts een lokale tentoonstelling haalbaar is, zegt iets over de beperkte ambities van dit jubileumjaar. Ongetwijfeld spelen de hoge kosten een rol, maar met de juiste samenwerkingen had er meer ingezeten.

“Thuis bij Jan Steen” is een tentoonstelling met een goed idee, maar met een te beperkte uitvoering. Wie het huishouden van Jan Steen echt wil leren kennen, verlaat het museum met het gevoel dat het verhaal nog maar half verteld is.

Meer recente tentoonstellingen:

Lees ook onze andere artikelen over recente tentoonstellingen: