In 1881 ging het Meisje met de parel in Den Haag onder de hamer voor twee gulden en dertig cent. Het schilderij van Vermeer was toen in zo’n slechte staat dat er weinig bieders op af kwamen. Hoe groeide dit vergeten schilderij uit tot een werk dat nu jaarlijks honderdduizenden bezoekers trekt?
Het is tegenwoordig bijna niet voor te stellen, maar 150 jaar geleden kende niemand het meisje met de parel. Het beroemde schilderij van het meisje met de blauw-gele hoofddoek is tegenwoordig terug te vinden op posters, mokken en sokken. Maar deze roem is pas recent ontstaan. Johannes Vermeer schilderde het meisje met de parel rond 1665 en verkocht werk aan zijn mecenas Pieter Claesz. van Ruijven. Na zijn dood werd het werk geveild en raakte 200 jaar buiten beeld. Pas in 1902 kwam het in het Mauritshuis terecht, waar het schilderij uitgroeide tot het populairste werk van het museum.
Meisje met de parel
Het meisje met de parel is exemplarisch voor de onbekendheid van Johannes Vermeer. Vermeer woonde zijn hele leven in Delft. Hij maakte niet veel schilderijen, maar verkocht ze aan een handjevol kunstliefhebbers in Delft. Hij was hierdoor in zijn eigen tijd nauwelijks beroemd. Soms betaalde hij zijn eten zelfs met schilderijen. Bekend is dat hij een schuld van 600 euro afloste door het schilderij Schrijvende vrouw met dienstbode aan zijn bakker te geven.
Toch kan Vermeer niet erg arm zijn geweest, want het Meisje met de Parel is geschilderd met het dure pigment ultramarijn. Dit werd gemaakt uit lapis lazuli, een steen die vrijwel alleen in de mijnen van Badakhshan in Afghanistan voorkwam. Ultramarijn moest honderden of duizenden kilometers over land en zee naar Europa worden vervoerd. De naam betekent dan ook ‘van over zee’. Vermeer gebruikte dit blauwe pigment ruim in de hoofddoek van het meisje.
De geel-blauwe hoofddoek contrasteert sterk met de zwarte achtergrond van het schilderij. Recent onderzoek van het Mauritshuis laat echter zien dat Vermeer nooit een zwarte achtergrond geschilderd heeft. Infraroodscans van het schilderij laten zien dat er een groen gordijn op de achtergrond stond, waarin Johannes Vermeer ook zijn handtekening zette. Maar door de verkleuring van de verf over de tijd is het groen langzaam steeds donkerder geworden. In onderstaande vergelijking van het Mauritshuis is goed te zien hoe het schilderij er oorspronkelijk uit heeft gezien.
Wie was het meisje met de parel?
Lange tijd is gespeculeerd wie het meisje met de parel is. Zou het misschien een van de elf kinderen van Vermeer zijn geweest? Niemand weet het zeker, maar waarschijnlijk heeft een jong meisje uit Delft model gestaan. Het is niet vreemd dat de naam van het meisje over de tijd verloren is gegaan, want het schilderij is nooit als portret bedoeld. De hoofddoek van het meisje suggereert dat Vermeer vooral een Oosters meisje heeft willen afbeelden. In de 17de eeuw werden dit soort karakterstudies ‘tronies’ genoemd.
Vermeer benadrukte de Oosterse uitstraling van het meisje met de enorme parel in haar oor. Vermeer schilderde het sieraad met enkele penseelstreken in transparante verf, zodat het extra lijkt te glansen. Toch is het onwaarschijnlijk dat het echt een parel is. Hiervoor is het sieraad simpelweg te groot. De Leidse astrofysicus Vincent Icke suggereerde daarom dat het sieraad van gepolijst tin is gemaakt. Maar het zou ook van Venetiaans glas gemaakt kunnen zijn. Precies weten we het niet.
Wie was de eerste verzamelaar van Vermeer?
Tijdens het leven van Johannes Vermeer was de belangrijkste verzamelaar van zijn werk Pieter Claesz. van Ruijven. Van Ruijven was rijk geworden dankzij investeringen in een bierbrouwerij en gebruikte dat geld om een indrukwekkende kunstcollectie op te bouwen. Van de 35 schilderijen van Vermeer die we tegenwoordig nog kennen, had Van Ruijven er 15 in zijn bezit waaronder waarschijnlijk het Melkmeisje, het Meisje met de Parel en het Gezicht op Delft. Daarnaast moet Van Ruijven nog 6 andere werken van Vermeer hebben gehad, die verloren zijn gegaan en waarvan we tegenwoordig alleen de naam nog kennen.
De totale collectie van 21 schilderijen werd door de erfgenamen van Van Ruijven verkocht in 1696 bij de Dissius Veiling. Dankzij de veilingcatalogus hebben we nu een goed beeld van zijn collectie. Door de veiling valt de grote collectie uit elkaar en raken de werken van Johannes Vermeer verspreid over heel Europa en raakt Johannes Vermeer verder in vergetelheid.
Wie herontdekte Vermeer?
In 1842 bezocht de Franse kunstcriticus Théophile Thoré-Bürger het Mauritshuis. In deze tijd was de Stier van Paulus Potter het topstuk van de collectie, maar Thoré-Bürger zag ook het Gezicht op Delft van Johannes Vermeer. Hij was onder de indruk van het schilderij en zijn onbekende maker. In de jaren die volgden, begon Thoré-Bürger een systematische zoektocht naar andere werken van Vermeer, die hij uiteindelijk in 1866 publiceerde. In totaal beschreef hij in zijn essay ‘Van der Meer de Delft’ ongeveer 80 schilderijen, die hij met een wisselende mate van zekerheid aan Vermeer toeschrijft. Tegenwoordig weten we dat veel van Thoré-Bürgers toeschrijvingen onterecht waren.
Thoré-Bürger kocht tijdens zijn zoektocht ook zelf drie schilderijen van Vermeer: Vrouw met Parelsnoer, Staande Virginaalspeelster en Zittende Virginaalspeelster. Twee van deze schilderijen hadden twee eeuwen eerder deel uitgemaakt van de collectie van Van Ruijven. Na de publicatie van Thoré-Bürgers essay ontstond er een ware jacht op de schilderijen van Vermeer.
Waarom werd Vermeer zo populair?
Nu Vermeer was herontdekt, begonnen de belangrijkste Nederlandse musea schilderijen van Vermeer te verzamelen. Brieflezende vrouw in het blauw was in 1885 de eerste Vermeer die in het Rijksmuseum terecht kwam en pas in 1908 volgde het melkmeisje. Rond deze tijd wist het Mauritshuis zijn hand te leggen op Meisje met de Parel. Tegenwoordig zijn 33 van de 35 bekende schilderijen van Johannes Vermeer in museumcollecties terecht gekomen.
Museum Boijmans van Beuningen had de boot gemist bij de aankoop van de zeldzame schilderijen van Johannes Vermeer, maar zag in 1937 de kans om een pas ontdekt schilderij te kopen: de Emmausgangers. Enkele jaren later bleek het om een vervalsing door Han van Meegeren te gaan. Deze grote vervalsingszaak zorgde voor veel publiciteit en droeg bij aan de verdere ontwikkeling van de roem van Vermeer.
Tracy Chevalier
De meest recente golf van aandacht voor het werk van Johannes Vermeer ontstond door het boek Het meisje met de parel van Tracy Chevalier. In dit boek beschrijft Chevalier een periode uit het leven van Johannes Vermeer, waarin het schilderij centraal staat. Het boek is in 2003 verfilmd met Scarlett Johansson in de hoofdrol. Boek en film zorgden voor een toegenomen populariteit van het schilderij. Het meisje met de parel is sindsdien een van de populairste schilderijen van Nederland. Ruim 350 jaar na zijn dood is de roem van Vermeer groter dan ooit tevoren.
Ken jij alle 50 meesterwerken?
Lees ook onze andere artikelen over 50 beroemde kunstwerken uit de kunstgeschiedenis:
