Wie staan er in de spiegel van Las Meninas van Velázquez?

In het werelberoemde schilderij Las Meninas kijkt Velázquez ons recht aan, penseel in de hand, voor een groot doek waarvan we alleen de achterkant zien. Het lijkt alsof wij zijn model zijn. Maar de spiegel op de achterwand laat zien dat hij iemand anders schildert.

Diego Velázquez was de officiële hofschilder van de Spaanse koning Filips IV. Hij verdiende 20 dukaten per maand, onderdak en een vergoeding voor de schilderijen die hij maakte. Hij maakte tientallen portretten van de koninklijke familie, waaronder een drietal ruiterportretten voor de Salón de Reinos in het Buen Retiro-paleis. Hij baseerde de compositie van de schilderijen op een ruiterportret van Filips II door Peter Paul Rubens, die op zijn beurt Titiaans ruiterportret van Karel V imiteerde. Ook kroonprins Balthasar Karel, nog slechts vijf jaar oud, kreeg een eigen schilderij. We zien hem in pronkerige kleding op een pony, die als een paard lijkt te springen.

Prins Balthasar Karel

Als troonopvolger kreeg prins Balthasar Karel (Baltasar Carlos) een eigen vleugel in het koninklijk paleis, de Real Alcázar van Madrid. De schoonzoon en belangrijkste leerling van Velázquez, Juan Bautista Martinez del Mazo, kreeg de opdracht om de zalen te versieren met kopieën van mythologische schilderijen uit de koninklijke collectie. Mazo schilderde zo’n 40 schilderijen, vooral gebaseerd op werk van Peter Paul Rubens. Maar ook schilderijen van Titiaan dienden als voorbeeld.

In het najaar van 1646 werd prins Balthasar Karel plotseling ziek. De prins leed aan hoge koorts en delirium, symptomen van pokken, en zijn gezondheid ging snel achteruit. Slechts enkele dagen later overleed hij op 16-jarige leeftijd. Het was een klap voor de monarchie. De koning rouwde niet alleen om het verlies van zijn zoon, maar zag zich ook plotseling zonder troonopvolger. Kort erna trouwde hij daarom met zijn nichtje Mariana van Oostenrijk (zie hier de stamboom), die eigenlijk de bruid van zijn zoon zou worden. Samen kregen ze 5 kinderen, waarvan slechts 2 de kinderleeftijd overleefden.

Las Meninas

Na de dood van Balthasar Karel kreeg Diego Velazquez het prinselijke appartement toegewezen om te gebruiken als atelier. De ruime zalen leenden zich goed voor het schilderen van grotere doeken. In de vleugel schilderde Velázquez zijn beroemdste schilderij, ‘Las Meninas’. Wie goed kijkt, kan op de achtergrond de Rubens-kopieën van Juan Bautista Martinez del Mazo zien: ‘Minerva straft Arachne’ en ‘Apollo’s overwinning op Marsyas’.

Op de voorgrond van het schilderij staat Margaretha Theresia (Infante Margarita), de oudste dochter van koning Filips en zijn tweede vrouw Mariana. Om haar heen staan twee hofdames, Doña Isabel de Velasco en Doña María Agustina Sarmiento de Sotomayor. Aan de rechterkant van het schilderij staan twee mensen met dwerggroei, Mari Bárbola en Nicolás Pertusato. Infante Margarita en Mari Bárbola kijken de toeschouwer recht aan, net zoals de schilder, een zelfportret van Diego Velázquez. Maar waar kijken ze nou naar?

Spiegel

Het antwoord op deze vraag is te vinden in de spiegel op de achtergrond van het schilderij. Wie goed kijkt, ziet daar koning Filips IV en koningin Mariana. Las Meninas toont hoe Diego Velázquez hun portret aan het schilderen is in het bijzijn van hun dochter Margaretha Theresia en mensen uit de hofhouding. De spiegel is een slimme truc die Velázquez had gezien in het Arnolfini-portret van Jan van Eyck.

Op het Arnolfini-portret staat een rijk Italiaans echtpaar in een Brugs interieur vol symbolen, zoals een trouw hondje en uitgetrokken schoenen. Dit meesterwerk reisde in 1558 met Maria van Hongarije mee naar Spanje. Het hing eeuwenlang in het koninklijk paleis in Madrid, waar Diego Velázquez het bestudeerde. De bolle spiegel op de achtergrond toont een reflectie, waarin schilder Jan van Eyck te zien is. Velázquez draaide dit om: hij laat de schilder zien (zichzelf), maar verstopt zijn model in de spiegel.

Ridderorde

Diego Velázquez schilderde zichzelf op het hoogtepunt van zijn schildercarrière. Hij was persoonlijk goed bevriend geraakt met de koning en had hierdoor een bevoorrechte positie aan het Spaanse hof. In Las Meninas draagt hij daarom luxe kleding met goedverzorgde golvende lange haren. Maar het meest opvallende is het rode kruisteken, dat hij op zijn borst droeg. Het is het symbool van de Spaanse militaire orde van Santiago, waarin alleen edellieden werden toegelaten.

Velázquez schilderde Las Meninas in 1656. Maar pas drie jaar later, in 1659, werd hij toegelaten tot dit prestigieuze ridderschap, op voordracht van koning Filips IV zelf. Het was voor Velázquez een belangrijk moment van erkenning. Niet langer was hij een simpele ambachtsman. Hij was nu officieel van adel. Het vermoeden is daarom dat Velázquez in 1659 het kruis nog aan ‘Las Meninas’ toevoegde om dit voor iedereen duidelijk zichtbaar te maken.

Infante Margarita

Infante Margarita, het meisje dat ons in ‘Las Meninas’ recht aankijkt, was al als kind bestemd voor een huwelijk met haar oom Leopold I, keizer van het Heilige Roomse Rijk – die tegelijk ook haar neef was. Om de bruidegom in Wenen op de hoogte te houden van hoe zijn toekomstige vrouw opgroeide, liet het Spaanse hof in de jaren daarna een hele reeks portretten van de infante door Velazquez schilderen en naar Wenen sturen.

Al generaties lang trouwden neven en nichten binnen de familie Habsburg om de macht binnen de dynastie te houden. De gevolgen bleven niet uit. Van Margaretha’s vier kinderen bereikte alleen dochter Maria Antonia de volwassenheid, en Margaretha zelf overleed op 21-jarige leeftijd. Haar jongere broer Karel II, de laatste Habsburgse koning van Spanje, droeg de zwaarste last van de inteelt: hij kon pas op zijn vierde praten en op zijn achtste lopen, en zijn kinderloze dood in 1700 betekende het einde van de Spaanse Habsburgse dynastie.

Ken jij alle 50 meesterwerken?

Lees ook onze andere artikelen over 50 beroemde kunstwerken uit de kunstgeschiedenis: