Jan Steen trotseerde het Sinterklaasverbod

Na de reformatie leek het katholieke Sinterklaasfeest gedoemd te verdwijnen uit het protestantse Nederland. Maar burgers kwamen in opstand om het kinderfeest te behouden. Jan Steen schilderde twee verschillende versies van het Sint-Nicolaasfeest om de religieuze overtuigingen van zijn opdrachtgevers tegemoet te komen.

In december 1663 brak er een volksopstand uit in Amsterdam. Het stadsbestuur had de verkoop van Sinterklaaspoppen verboden. Ook in Delft en Dordrecht waren Sinterklaasvieringen aan banden gelegd. De reden? Binnen het protestantse Nederland was geen ruimte voor de viering van katholieke heiligen. Maar het volk was het er niet mee eens. Tijdens de ‘opstand van de elfjarigen’ eisten Amsterdammers de heropening van de jaarlijkse Sinterklaasmarkt. Ondanks de reformatie bleef Sinterklaas daarom onderdeel van de Nederlandse traditie.

Jan Steen

Jan Steen schilderde het Sint Nicolaasfeest enkele jaren na de opstand. Het feest werd nu grotendeels binnenshuis gevierd. We zien een meisje dat verwend is door de Sint. Ze heeft een pop gekregen, een beeldje van Johannes de Doper, en daarnaast draagt ze een emmertje vol cadeautjes. Ook het jongetje heeft een mooi cadeau gekregen: een kolfstok met een bal.

Het jongetje aan de linkerkant van het doek heeft minder geluk gehad. In zijn schoen prijkt een roe. Hij moet huilen van verdriet en wordt uitgelachen door zijn broertje. Maar het leed is niet zo groot als het lijkt, want grootmoeder wenkt de jongen op de achtergrond. Misschien heeft ze achter het gordijn nog wel een goedmakertje verborgen? Jan Steen geeft het schilderij zo een moralistische boodschap mee.

Zoetigheden

Tegenwoordig eten we met sinterklaas vooral pepernoten en speculaas, maar op het schilderij van Jan Steen zijn verschillende andere 17e-eeuwse lekkernijen te vinden. De glimmende duivekater, rechtsonder tegen het tafeltje, springt het meest in het oog. Dit ruitvormige brood at men met feestelijke gelegenheden. Een duivekater is lichtzoet en wordt als “vloerbrood” op een bakplaat gebakken. De naam stamt mogelijk af van het Oud-Germaanse woord voor ‘duivelskoek’. Op het tafeltje ligt verder wat suikergoed en een appel waar een muntstuk uit steekt, een echte surprise.

Links op de voorgrond staat een mand met meer zoetigheden. Naast speculaas, honingkoeken en wafels ligt er een grote ontbijtkoek. Deze koek stond bekend als hylickmaker (hylick = huwelijk) en verwijst naar Sint Nicolaas als patroonheilige van pasgehuwden. Het kleine meisje dat op de achtergrond in de schoorsteen kijkt, heeft een grote taaitaaipop in haar handen.

Katholiek of Protestant

Kunsthistorici denken dat Jan Steen het schilderij maakte voor een katholieke familie. Het meisje met de emmer in haar arm heeft namelijk een Sint Janspopje gekregen. Het is een beeldje van Johannes de Doper met een kruisstaf in de hand en een aureool om zijn hoofd. Sint Janspopjes waren vaak geschenken voor kinderen omdat Johannes de Doper een beschermheilige tegen kinderziekten was. Zo’n typisch katholiek geschenk moet dus wel op een katholiek gezin wijzen.

Later schilderde Jan Steen een tweede versie van het schilderij, waarin het Sint Janspopje is verdwenen. Het meisje draagt nu een grote koek in haar hand. Ook andere katholieke symbolen, zoals de haan in het emmertje, zijn verdwenen. Daarom gaan kunsthistorici er vanuit dat Jan Steen dit tweede schilderij voor een familie maakte, die wel protestant was.

Jan Steens twee versies van het Sint Nicolaasfeest laten zien hoe kunstenaars in de zeventiende eeuw laveerden tussen religieuze stromingen. Door simpelweg een Sint Janspopje te vervangen door een koek, maakte Steen zijn schilderij geschikt voor zowel katholieke als protestantse huiskamers. Het bewijst dat Sinterklaas al in de Gouden Eeuw meer was dan een religieus feest: het was een Nederlandse traditie die te belangrijk was om te laten verdwijnen.

Meer artikelen lezen?

Lees meer over de Hollandse school

Lees ook onze andere artikelen waarin we in detail kijken naar beroemde kunstwerken: