Dit weekend start het Olympisch schaatstoernooi in Milaan. Ruim tweehonderd jaar geleden stonden vrouwelijke schaatsers in Friesland ook al in de belangstelling – maar om heel andere redenen. Nicolaas Baur schilderde een wedstrijd op de Stadsgracht van Leeuwarden in 1809. Wie goed kijkt, ziet niet alleen razendsnelle schaatssters, maar ook een schandaal.
Het was een schande! Vrouwelijke schaatsers hadden hun mantels uitgetrokken bij een wedstrijd op de Stadsgracht van Leeuwarden in 1809. De Friese kranten spraken van “een onzedelijk tafereel”. Maar het publiek genoot met volle teugen. Na twee dagen competitie kwam Houkje Gerrits Bouma uit Veenwouden als winnaar uit de bus. Ze won een gouden oorijzer waarmee ze haar haarkapje kon vastzetten.
Schilderij
Het evenement werd vastgelegd door de Friese marineschilder Nicolaas Baur. Op zijn schilderij is te zien hoe Houkje Bouma met de handen omhoog over de finish komt. Een vaandel met de Nederlandse vlag geeft de finishlijn aan. Ook is een man te zien met een bezem, die de baan van zo’n 100 meter ijsvrij heeft gemaakt. Het publiek is in grote getale op de wedstrijd afgekomen: ze kijken vanaf het ijs en op de stadswallen. Op de achtergrond staat de Oldehove-kerk.
In voorbereiding op het grote schilderij maakte Baur een kleinere versie. Een grote Nederlandse vlag op de finishlijn is het meest opvallende verschil. De vlag is verdwenen op het uiteindelijke doek. Ook de spelende kinderen op de voorgrond zijn verloren gegaan, al voegde Baur een toekijkend kind toe in de boom op het grote schilderij.
Nicolaas Baur – Schaatswedstrijd voor vrouwen op de Stadsgracht in Leeuwarden (tweede versie – Rijksmuseum)
Onzedelijk gedrag
De competitie duurde twee dagen. Ongetrouwde vrouwen tussen de 16 en 36 jaar mochten meedoen. Op de startlijst, die wordt bewaard in het Fries Museum, staan 64 deelnemers vermeld. De vrouwen kwamen uit heel Friesland. De meesten zullen ’s ochtends al een flinke afstand hebben afgelegd om vanuit hun dorp naar Leeuwarden te schaatsen. Ze schaatsten tegen elkaar in paren, waarbij de winnaar doorging naar de volgende ronde. De winnaar van zes wedstrijden kroonde zich na twee dagen tot winnaar.
Of Baur zelf toeschouwer was, is onduidelijk. Mogelijk baseerde hij zich op schaatswedstrijden in zijn thuisstad Harlingen. Zeker is dat hij veel aandacht besteedde aan het schandaal met de blote armen. Op de voorgrond ligt de uitgetrokken kleding op het ijs. Links is een andere deelneemster in rode kleren te zien, die een mantel aantrekt. Het lijkt daarom dat Baur het schilderij maakte met de kritiek in zijn achterhoofd.
Vrouwelijke schaatsers
De Friese dichter Johannes Rienks van Hallum schreef een lofdicht over de wedstrijd, waar volgens hem 100.000 mensen naar kwamen kijken. Hoewel dit aantal waarschijnlijk een overdrijving is, waren de toeschouwers zeker onder de indruk. “Elk stie verwondert van di ’t zaegen/ Hoe dat de Fammen ’t Yys laans vlaeggen.”, schreef Rienks (vertaling: Iedereen die het zag, verbaasde zich erover / Hoe de vrouwen over het ijs vlogen.). In zijn lofdicht schreef hij zelfs openlijk over de seksuele opwinding die de schaatsende vrouwen bij hem opriepen.
Hierin zat precies het probleem voor de kranten, die schande spraken van de blote armen. In de decennia die volgden verboden burgemeesters daarom meerdere keren vrouwen om te racen. Een snelheidscompetitie was iets voor paarden, niet voor vrouwen. Pieter Roelofs, hoofd beeldende kunst in het Rijksmuseum, merkte op dat Baur ook een paard direct achter het schaatsende koppel afbeeldde. Deed hij dit met opzet of niet?
Schandaal en sport op één doek
Baur is dus niet een sportverslaggever, die een schaatswedstrijd schilderde. Op zijn schilderij is subtiel, die maatschappelijke kritiek op de blote armen en de wedstrijd voor vrouwen verwerkt. Tijdgenoten zullen deze details in het schilderij zeker hebben opgemerkt.
Na de eerste wedstrijden voor vrouwen in 1805 en de door Baur getoonde competitie in 1809 zou het lang duren voordat er opnieuw schaatswedstrijden voor vrouwen georganiseerd werden. Houkje Bouma zou daarom nog decennia herinnerd worden, niet alleen als winnaar van de wedstrijd, maar ook omdat ze dacht sneller te schaatsen in hemdsmouwen.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere artikelen waarin we in detail kijken naar beroemde kunstwerken:
