Metamorfosen in het Rijksmuseum: Hoe kunst tot leven komt

Loop door de zalen van het Rijksmuseum en je ziet het gebeuren: een weefster transformeert in een spin, een beeldhouwer wordt verliefd op zijn eigen standbeeld, en een blok marmer verandert in een kindergezichtje. De tentoonstelling ‘Metamorfosen’ neemt je mee in de wereld van Ovidius, de Romeinse dichter wiens verhalen al tweeduizend jaar kunstenaars inspireren. Een recensie in vier mythes…

Arachne was de meest begaafde weefster ter wereld. Haar werk was zo prachtig dat nimfen van heinde en verre kwamen om haar creaties te bewonderen. Maar Arachne was trots en daagde de godin Minerva uit tot een wedstrijd. Ze weefde een tapijt met liefdesavonturen en bedrog van de goden: ze toonde hen in hun minst flatteuze momenten. Minerva werd woedend over de oneerbiedigheid van de onderwerpen. Hoewel Arachne een technisch perfect tapijt had geweefd, besloot Minerva haar te straffen: ze sloeg Arachne met haar weefspoel en veranderde haar in een spin.

Arachne

Het verhaal van Arachne is één van de 250 verhalen, die de Romeinse dichter Ovidius beschreef in de Metamorfosen. In zijn bloemlezing van klassieke mythes vormen gedaanteverwisselingen de rode draad. Mensen veranderen in dieren of in planten, vaak na goddelijke tussenkomst. Ovidius vergeleek zichzelf graag met Arachne: hij zag zichzelf als wever die de vele kleurrijke verhalen in zijn gedicht op kunstzinnige wijze aaneen had geweven.

Eeuwenlang dienden de Metamorfosen als inspiratie voor kunstenaars. Reden voor het Rijksmuseum en de Galleria Borghese om de handen ineen te slaan voor een tentoonstelling. In de expositie worden klassieke werken gecombineerd met moderne kunst. Het levert verrassende combinaties op.

Een schilderij van Tintoretto waarin Arachne en Minerva rondom een weefgetouw zitten, staat bijvoorbeeld naast twee reuzenspinnen van Louise Bourgeois. De Narcissus van Caravaggio hangt naast een spiegelend beeld van Ossip Zadkine. In het gespleten beeld van Zadkine kan de toeschouwer een spiegelbeeld van zichzelf terugzien en zich even in de rol van Narcissus wanen. Het zijn keuzes die uitnodigen tot vergelijken. Al maakt de volle inrichting van de museumzalen met lompe blokken dit soms moeilijk.

Medusa

De tentoonstelling laat overtuigend zien hoe kunstenaars op basis van dezelfde mythe totaal verschillende keuzes maken. In het beeld dat Cellini van de Griekse held Perseus maakte, ligt de nadruk op zijn naakte lichaam. Hij ontwierp het beeld voor de Loggia dei Lanzi te Florence. Perseus heeft net Medusa onthoofd en steekt haar hoofd trots omhoog. Het is opvallend hoe onpersoonlijk Cellini haar heeft afgebeeld. Verrassend, want een hoofd met kronkelende slangen als haar zou juist de aandacht moeten trekken. In het Rijksmuseum is Cellini’s versie gecombineerd met een later beeld van Hubert Gerhard. Gerhard is duidelijk geïnspireerd door Cellini, maar Medusa is nu veel menselijker geworden. Haar blik verraadt verbazing van wat haar is overkomen.

Een vergelijkbaar contrast ontstaat in de confrontatie van twee versies van Danaë: die van Hendrik Goltzius naast die van Titiaan. Beide schilderen de mythe van de prinses die door haar vader in een toren werd opgesloten, maar die toch door Jupiter werd bezocht in de gedaante van een gouden regen. Titiaan legt de nadruk op de sensuele overgave van Danaë – een vreemde keuze voor een verhaal dat een verkrachting beschrijft. Goltzius voegt omstanders toe: terwijl Danaë onschuldig ligt te slapen, weten zij wat er gaat gebeuren, maar toch grijpen ze niet in. Hetzelfde verhaal wordt dus anders verteld: waar Danaë bij Titiaan bijna smachtend ligt te wachten, lijkt ze bij Goltzius eerder terecht te komen in een hinderlaag.

Pygmalion

Deze verschillende interpretaties tonen wat kunstenaars doen: ze scheppen nieuwe perspectieven. Ovidius zelf schrijft over de scheppende kracht van de kunstenaars in de mythe over Pygmalion. Deze Cypriotische beeldhouwer maakte een beeld van vrouw met een uitzonderlijke schoonheid. Het levensechte sculptuur was zo perfect dat Pygmalion verliefd werd op zijn eigen schepping. Tijdens een offerfeest voor Venus wenste Pygmalion daarom een vrouw die even mooi was als zijn ivoren beeld. Venus vervulde zijn droom en bracht het standbeeld tot leven: Galatea was geboren.

De Franse kunstenaar Jean-Léon Gérôme beeldde het moment af van de gedaanteverwisseling. Galatea’s voeten zijn nog van ivoor, maar met haar lippen kust ze Pygmalion. Rodin gebruikte een zelfportret in zijn beeld van Pygmalion. Zijn standbeeld heeft geen voeten, maar een brede rots als basis. Rodin benadrukt hiermee het scheppingsproces van de kunstenaar. Zoals mensen van gedaante wisselen in de verhalen van Ovidius, veranderen materialen van uiterlijk in de hand van de kunstenaars.

Prometheus

Het scheppende werk van de kunstenaar staat centraal in het tweede deel van de tentoonstelling. In We Once Were One van Femmy Otten komt een vrouw tevoorschijn uit een ruwe boomstam. De bast is onaangeraakt gelaten op de zijkant, waardoor het maakproces zichtbaar is gebleven. ‘Dit is een vrouw die zichzelf niet toont. Zij is niet bezig met de blik van een ander. Ze is er gewoon’., zei Otten over het beeld. Het is een verademing na zalen vol met 17e eeuwse schilderijen, waarin vrouwen vooral als lustobject worden afgebeeld.

Het is de kern van de tentoonstelling: kunstenaars geven hun eigen betekenis aan de mythes van Ovidius. Zij transformeren de verhalen in beeld. Het doet denken aan de mythe Prometheus, de ultieme schepper uit de Metamorfosen: hij boetseerde de eerste mensen uit klei. In het Rijksmuseum is daarom Constantin Brancusi’s bijna abstracte hoofd te zien. Is het blok marmer, eivormig abstract beeld of kinderhoofdje? De vraag blijft onbeantwoord. Want dat is precies wat een metamorfose is: een vorm die blijft veranderen, afhankelijk van wie kijkt.