Twee rijk geklede mannen poseren elegant voor een groen fluwelen gordijn, tussen hen een tafel vol wetenschappelijke instrumenten en boeken. Maar wat is die mysterieuze witte vorm aan hun voeten? Dit is ‘De Ambassadeurs’ – een schilderij dat al eeuwenlang kunstliefhebbers fascineert. Wat is de verborgen betekenis van dit bijzondere portret van Hans Holbein?
De Engelse koning Hendrik VIII zou de geschiedenisboeken ingaan als de koning die zes keer trouwde en twee van zijn vrouwen liet onthoofden. Maar in 1532 was hij nog getrouwd met zijn eerste vrouw, de Spaanse Catharina van Aragon. Hendrik VIII zat met een probleem: Catharina had hem na meerdere miskramen geen mannelijke troonopvolger weten te bezorgen. Hij wilde daarom van haar af. Hendrik was een beruchte rokkenjager en was tijdens zijn huwelijk een affaire begonnen met hofdame Anne Boleyn. Hij verzocht paus Clemens VII daarom om zijn huwelijk met Catharina te ontbinden, zodat hij met Anne kon trouwen in de hoop dat zij hem een zoon zou schenken.
de Ambassadeurs
In deze gespannen politieke situatie kwam de Duitse kunstschilder Hans Holbein naar Londen. Hij hoopte hier geld te verdienen door portretten te schilderen van rijke handelaren in de Steelyard, het Londense filiaal van de Hanze. Tijdens zijn verblijf in Londen kreeg hij de opdracht om een dubbelportret te schilderen van de Franse diplomaat Jean de Dinteville en Georges de Selve, bisschop van Lavaur. Dinteville was in Londen met een opdracht van de Franse koning François I, die in de Engelse koning Henry VIII een bondgenoot hoopte te vinden tegen de macht van de Heilige Roomse keizer Karel V.
Links op het schilderij staat de Franse diplomaat Jean de Dinteville, die 28 jaar oud was. We weten dit dankzij een detail op de dolk in zijn hand: Aet Suae 29 (in zijn 29e levensjaar). Ook de leeftijd van Georges de Selve is terug te vinden op een boek met een rode kaft (Aetatis suae 25). Dinteville valt op door zijn rijkversierde kleding, waarmee hij indruk probeerde te maken. Georges de Selve is soberder gekleed in een zwarte mantel.
Aards vs. kerkelijk
Op het eerste gezicht lijkt het schilderij een vriendschapsportret. Maar wie beter kijkt, kan het schilderij ook lezen als een allegorie op de aardse macht (Dinteville) en de kerkelijke macht (Selve). Deze tegenstelling wordt in het schilderij benadrukt door de voorwerpen die uitgestald liggen op de planken. Alles op de bovenste plank verwijst naar de hemel. Zo staat er een globe met een kaart van de sterrenhemel en liggen er wetenschappelijke meetinstrumenten, waarmee de tijd en de locatie bepaald kon worden aan de hand van de stand van de zon.
Op de onderste plank liggen voorwerpen die verwijzen naar aardse zaken. We zien een globe met daarop de kaart van Europa, waarop Londen en Parijs staan aangegeven. Ook ligt er een boek met Lutherse hymnes en een luit met een gebroken snaar, als symbool voor de overspannen kerkelijke situatie. Ten tijde van het dubbelportret stond de katholieke kerk onder druk. Maarten Luther en Johannes Calvijn waren een opstand begonnen, die zou leiden tot de afscheiding van de protestantse kerk. Holbein verwijst in het schilderij naar deze kerkelijke onrusten.
Hans Holbein de jonge – Details uit de Ambassadeurs
Wetenschappelijke instrumenten
Het lijkt misschien gek om een diplomaat en een bisschop af te beelden met wetenschappelijke instrumenten. Op het schilderij staan zonnewijzers, planetenmeters en globes die werden gebruikt voor plaats- en tijdsbepaling. Sommige kunsthistorici hebben daarom geopperd dat de wetenschap een gemeenschappelijke interesse van Jean de Dinteville en Georges de Selve is geweest. Het is alsof Holbein heeft willen laten zien dat de interesse in wetenschap de basis van hun vriendschap was.
Natuurlijk benadrukken de globes en wetenschappelijke instrumenten de intellectuele interesses van de mannen. Maar waarschijnlijk zit een tweede boodschap verborgen in de voorwerpen op het kastje. De wetenschappelijke instrumenten zijn bedoeld om de tijd te bepalen. Zo kon je aan de schaduw van de zon de tijd aflezen op de cilindervormige en op de meervlakkige zonnewijzers. Holbein verwijst hier dus naar het verstrijken van de tijd. Ook de instrumenten, de luit en de fluiten, zijn symbolen van vergankelijkheid: immers, een geluid is maar tijdelijk.
Hans Holbein de jonge – Details uit de Ambassadeurs
Vanitas
Deze tweede betekenis wordt waarschijnlijker als we de gekke witte blob onderaan het schilderij beter bestuderen. Lang is gediscussieerd wat dit moet voorstellen. Om hier achter te komen, moet je het schilderij schuin van rechts bekijken. Opeens valt de grijs-witte vorm dan in perspectief en zie je een schedel. We weten helaas niet voor welke ruimte het schilderij bedoeld is geweest. Maar mogelijk was het een kamer die je binnenkwam naast het schilderij. Het eerste wat je dan zag, was een schedel, die verdween zodra je recht voor het schilderij ging staan. De schedel was dan – net als de muziek en een moment in de tijd – maar kort te zien geweest.
Het portret van Jean de Dinteville en Georges de Selve zit dus vol met vanitas-symbolen die verwijzen naar de tijdelijkheid van het bestaan. Hun uiterlijke rijkdom en hun wereldse macht, het is allemaal maar tijdelijk. Uiteindelijk zal God over de mens oordelen tijdens het laatste oordeel. Daar wordt bepaald wat je leven daadwerkelijk waard is geweest. Om de toeschouwer hieraan te herinneren, zit er linksboven achter het groene gordijn een crucifix verstopt.
Details van de schedel vanuit de correcte kijkrichting (de witte pijl geeft de richting aan om de schedel in perspectief te zien)
Hendrik VIII
Tegenwoordig zijn we gewend dat de kerk en de staat gescheiden zijn. Maar rond 1530 was de paus een politieke machthebber zoals koningen en keizers in Europa. De pauselijke staten besloegen een groot deel van Italië. Het verzoek van Henry VIII om zijn huwelijk te laten ontbinden was daarom vooral een politiek verzoek aan paus Clemens VII. De paus had ten tijde van het verzoek net een oorlog verloren van keizer Karel V en was zelfs gevangengezet. Hij kon het verzoek van Henry VIII daarom niet goedkeuren. Catharina van Aragon was immers de tante van keizer Karel V, die de scheiding als een belediging van de Habsburgers zag.
Meer wereldberoemde kunstwerken
Lees ook onze andere artikelen waarin we wereldberoemde kunstwerken bespreken:
