Elisabeth Vigée Le Brun schilderde de Franse koningin Marie-Antoinette meer dan dertig keer. Haar portretten zorgden voor een schandaal op de salon, maar werden ook ingezet als politieke propaganda. De bijzondere vriendschap toont hoe kunst en politiek in het 18e-eeuwse Frankrijk onlosmakelijk met elkaar verbonden waren.
Op de salon van 1783 exposeerde Élisabeth Vigée Le Brun een schilderij van koningin Marie-Antoinette in een mousseline jurk. Op het portret draagt Marie-Antoinette een eenvoudige jurk van katoenen mousseline. Bij de opening zorgde het doek voor enorme ophef. De witte jurk deed mensen denken aan onderkleding. Critici vonden het ongepast om zo’n informele jurk, normaal alleen zichtbaar in de slaapkamer van de koningin, publiek tentoon te stellen.
Élisabeth Vigée Le Brun
Om de koningin geen schade toe te brengen trok Vigée Le Brun het werk snel terug van de salon. Toch zegt het schilderij veel over de verstandhouding die ze met de koningin had. Vigée Le Brun en Marie-Antoinette hadden dezelfde leeftijd en konden het goed met elkaar vinden. Vigée Le Brun was daarom kind aan huis in het Petit Trianon, het kleine privé-paleis van de koningin in de tuinen van Versailles. Om haar misstap op de salon recht te zetten, maakte ze snel een nieuwe versie van het portret waarin Marie Antoinette staat afgebeeld in de rozentuin naast het paleis. De houding en de compositie bleven hetzelfde.
Élisabeth Vigée Le Brun maakte tijdens haar loopbaan meer dan 30 portretten van de koningin. Ze werd benoemd als ‘premier peintre de la reine’ en werd op voorspraak van de koningin toegelaten tot de academie. In haar memoires benadrukt Vigée Le Brun de vriendelijkheid van de koningin. Zo beschrijft ze dat Marie-Antoinette haar penselen van de grond raapte toen ze zwanger was. De koningin was zorgzaam en vroeg constant naar haar welzijn. De vriendschap tussen de kunstenaar en de koningin ging verder dan de schilderkunst. Zo herinnert Vigée Le Brun zich dat ze samen duetten zongen van componist André Grétry. Ondanks haar bescheiden afkomst, dochter van een kapper, had ze zich zo opgewerkt tot de hoogste rangen aan het Franse hof.
Marie Antoinette
Marie-Antoinette was in 1770 op 14-jarige leeftijd vanuit Wenen naar Frankrijk gekomen om met de toekomstige koning Lodewijk XVI te trouwen. Ze sprak amper Frans en kende haar toekomstige echtgenoot nauwelijks. Van meet af aan had Marie-Antoinette het zwaar. De Fransen vonden haar arrogant en geldverslindend. Niet onterecht, want ze gaf een fortuin uit aan juwelen en paleizen. In de portretten van Élisabeth Vigée Le Brun zien we overdadige jurken, parelkettingen en hoeden met veren. Naast haar op tafel de kroon en soms op de achtergrond een borstbeeld van koning Lodewijk XVI.
In de jaren 1780 bereikte haar impopulariteit een dieptepunt. Marie-Antoinette liet in de tuinen van haar geliefde Petit Trianon een boerendorp aanleggen. Het geïdealiseerde landleven van de koningin had weinig te maken met het harde bestaan van de plattelanders. Voor de Fransen was dit het ultieme bewijs van haar onverschilligheid tegenover hun moeilijke situatie. De politieke pamfletten stroomden vol venijnige beschuldigingen over haar gedrag en moraal.
A.J. Pérignon – Marie-Antoinette raapte de penselen van Madame Vigée Le Brun van de grond
Charme-offensief
Het hof besefte dat er drastisch moest worden ingegrepen om de reputatie van de koningin te verbeteren. Elisabeth Vigée Le Brun kreeg daarom de opdracht om Marie-Antoinette’s imago te redden met haar penseel. Het resultaat was “Marie-Antoinette en haar kinderen” dat de koningin niet toont als een afstandelijke monarch, maar als een tedere moeder. Ze probeerde hiermee de koningin menselijker te maken en de sympathie van het volk te winnen. Het schilderij kreeg in 1787 een prominente plaats op de jaarlijkse salon.
De koninklijke familie was dol op het schilderij. De koning zei erover: “Ik weet niets van schilderkunst, maar door dit schilderij ben ik ervan gaan houden.” Na de salon kreeg het portret een prominente plaats in het Paleis van Versailles, zodat Marie Antoinette het dagelijks kon zien. Maar na de dood van haar oudste zoon aan tuberculose kon ze het portret niet meer aanzien en liet het weghalen.
Vlucht tijdens de revolutie
Maar de propaganda van Vigée Le Brun mocht niet baten. In de zomer van 1789 brak de Franse revolutie uit. De koninklijke familie moest Versailles verlaten en woonde nog enkele jaren in het Tuileriën paleis. In 1792 werd Marie Antoinette alsnog opgepakt en haar kinderen met geweld bij haar weggehaald. In afwachting van haar proces zat ze opgesloten in de Conciergerie. Maar haar lot was bezegeld. Op 16 oktober 1793 werd ze naar de guillotine gebracht op de Place de la Révolution.
Élisabeth Vigée Le Brun had het land op dat moment allang verlaten. Ze was haar leven niet zeker, vanwege haar banden met de koninklijke familie. Ze vluchtte in 1789 halsoverkop naar Italië en werkte later in Oostenrijk, Rusland en Pruisen. Haar portretkunst was geliefd bij rijke families en aan het hof. Op haar reizen door Europa werd ze opgenomen in tien kunstacademies.
Georges Cain – Marie-Antoinette verlaat de Conciergerie
Elisabeth Vigée Le Brun keerde in 1809 terug naar Frankrijk. Na het herstel van de monarchie werden haar portretten weer tentoongesteld in paleizen en musea. Ze keek er zelf naar met een wrange bijsmaak. Haar portretten hadden niet kunnen voorkomen dat Marie-Antoinette ter dood werd gebracht. Het toont de grenzen van kunst als politiek instrument. Toch blijven Vigée Le Bruns portretten van Marie-Antoinette tot op de dag van vandaag getuigen van een bijzondere vriendschap.
Meer wereldberoemde kunstwerken
Lees ook onze andere artikelen waarin we wereldberoemde kunstwerken bespreken:
