De Duitse expressionist Franz Marc schilderde dieren in felle kleuren. In aanloop naar de Eerste Wereldoorlog werden zijn schilderijen steeds heftiger. Wat was de diepere betekenis van de kleuren in zijn schilderijen?
De Griekse schrijver Aesopus gebruikte dieren om menselijk gedrag belachelijk te maken in fabels. Hij schreef over een paard dat ruzie had met een hert over wie de weide bezat. Het paard vroeg daarom een jager of hij het hert niet kon afschieten. “Ja,” zei de slinkse jager, “laat me alleen een bit in je mond doen en op je rug gaan zitten.” Het paard stemde toe en sindsdien moest hij werken voor de jager. De boodschap is duidelijk: laat je nooit verleiden om je vrijheid op te geven.
Franz Marc
Net zoals Aesopus dieren gebruikte om menselijk gedrag te duiden, gebruikte de Duitse expressionist Franz Marc dieren om gevoelens en karaktereigenschappen weer te geven. Als Marc een schilderij had gemaakt van de fabel van Aesopus had hij het paard rood geschilderd. In 1910 schreef hij aan zijn kunstenaarsvriend August Macke; “Rood is de kleur van materie, bruut en zwaar. De kleur die altijd moet strijden met een andere kleur, en er dan aan ten onder moet gaan.” Het paard zou zo symbool staan voor strijd (met het hert), maar ook voor het verlies (van de vrijheid).
Kleur had voor Franz Marc een spirituele betekenis. Blauw stond voor het mannelijke: streng en spiritueel. Geel was het vrouwelijke: zacht, vrolijk en sensueel. In 1911 schilderde hij ‘de Gele Koe’ als symbool voor zijn huwelijk met Maria Franck. Het geel van de koe stond symbool voor Franck’s vrouwelijke kracht. De blauwe vlek op haar rug toont haar verbintenis van Marc, de mannelijke invloed in haar leven.
Balans
Marc gebruikte in zijn schilderijen een strikte kleurentheorie, waarin hij kleuren naast elkaar plaatste om balans te brengen in een schilderij. “Een blauw valt automatisch op zijn plaats naast oranje; deze kleuren zijn verliefd op elkaar. Blauw en oranje – dat is de kleurenharmonie van het feest.” Deze theorie lijkt op de werken van Van Gogh en Seurat, die ook tegengestelde kleuren naast elkaar zetten om elkaar te versterken.
Maar Marc zag dit anders. Voor hem was een wetenschappelijke benadering van kleur te afstandelijk. Hij zocht naar de spirituele betekenis van kleur. Marc schreef: “Meng je blauw en geel om groen te krijgen, dan wek je rood – “de aarde” – tot leven; maar hier voel ik als schilder altijd een verschil: met groen breng je de brutaliteit en materialiteit van rood nooit helemaal tot rust. Groen heeft altijd de hulp van blauw (hemel) en geel (zon) nodig om materie tot stilte te reduceren.”
Dieren
Franz Marc zette zich af tegen de snelle industrialisatie van Duitsland aan het begin van de twintigste eeuw. In plaats van het moderne stadsleven richtte hij zich op de natuur, die hij zag als bron van het leven. In de natuur vond Marc een spiritualiteit en betekenis. Vanaf 1910 maakte hij dieren daarom tot een hoofdmotief van zijn schilderijen.
In ‘de Droom’ uit 1912 komt alle symboliek samen. Het is midden in de nacht: de hemel is zwart. In het midden zit een slapende vrouw. Om haar een zien we dieren, die dreigend op haar af komen lopen. De verschillende kleuren, rood, geel en blauw, vertegenwoordigen haar innerlijke strijd. In deze droom staan de blauwe paarden symbool voor ratio, de gele leeuw vertegenwoordigt emoties en de rode paarden de verbinding met de natuur, het leven om haar heen. Buiten de symbolische betekenis, brengt Marc in het schilderij balans tussen de geel-blauwe en rood-groene kleuren.
Fate of the Animals
Onder invloed van het kubisme en futurisme gebruikt Marc vanaf 1913 ook abstracte vormen in zijn schilderijen. Bomen en rotsen van het landschap veranderen in geometrische vormen: driehoeken, vierkanten en strakke lijnen. Voor- en achtergrond gaan steeds meer door elkaar heen lopen. De Eerste Wereldoorlog was in aantocht. Op geen schilderij is de dreiging van de Eerste Wereldoorlog zo voelbaar als in ‘het Lot van de Dieren’. Een huilend hert, vluchtende paarden en wegduikende zwijnen. Het bos staat in brand en er lijkt geen ontkomen aan de vlammen. Opnieuw staan de dieren symbool voor de mens. Wat is het lot van de burgers van Europa als de oorlog uitbreekt?
Het is alsof Franz Marc geweten heeft wat hem te wachten stond. In 1914 werd hij opgeroepen voor het Duitse leger, waar hij zich opwerkte tot luitenant. Hij liet zijn kunstenaarsleven achter zich en kwam in de bloedigste slag van de oorlog terecht, de slag om Verdun. Bij de gevechten werd hij getroffen door een granaatsplinter en was op slag dood.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere kunstverhalen:
