Lange banen doorgestoken doek waren het trieste overblijfsel. Drie keer waren de schilderijen van Barnett Newman slachtoffer van vandalisme. Geen andere kunstenaar was zo vaak het doelwit van vernielingen. Wat maakt de grote kleurvlakken van de Amerikaanse abstract expressionist tot een doelwit?
Een toreador zwaait met een rode lap om een stier uit te dagen. Lang werd gedacht dat de rode kleur van de lap het beest tot woede dreef. Waarschijnlijk is dit niet waar, maar reageert de stier op de beweging. Toch is rood is de kleur van strijd en agressie. Niet voor niets hebben alle belangrijke voetbalclubs uit Nederland rode clubkleuren. Onderzoek heeft aangetoond dat spelers in rode shirts vaker winnen dan spelers in blauwe shirts. Rood is dus een kleur die wat met ons doet.
Who is afraid of red, yellow and blue?
De agressie die rood op kan wekken, blijkt uit de vernieling van het schilderij “Who is afraid of red, yellow and blue? III” van Barnett Newman. In 1986 stapte de Gerard Jan van Bladeren op het doek af met een mes. Hij maakte drie grote snedes van over de volledige lengte van het doek en wachtte tot de beveiliging hem kwam verwijderen. Uiteindelijk kreeg Van Bladeren een gevangenisstraf van vijf maanden voor de vernieling.
Van Bladeren was zelf een miskend kunstenaar. Mogelijk wekte de simpele opzet (drie kleuren op een rij) en grootte van het werk woede bij hem op. Het Stedelijk Museum had eerder al meerdere brieven ontvangen met klachten over het werk. Was dit nou kunst? Toch zijn de precieze motieven van Van Bladeren nooit opgehelderd. Duidelijk was dat hij verward was ten tijde van de aanval.
Wie was Barnett Newman?
Iets in de schilderijen van Barnett Newman roept agressie in bezoekers op. Enkele jaren voor de aanval in het Stedelijk Museum was een ander schilderij uit de serie “Who is afraid of red, yellow and blue? IV” al bewerkt met een mes in Berlijn. De 29 jaar oude student Josef Nikolaus Kleer vond dat Newman met het vlag de Duitse vlag, en daarmee het Duitse volk, belachelijk maakte. Hij zag het donkere blauw blijkbaar aan voor zwart.
Wat beweegt iemand om een schilderij te slopen? Misschien vinden we het antwoord in de kunst zelf. Newman was een sleutelfiguur in de abstract expressionistische beweging. Hij is vooral bekend om zijn schilderijen met grote kleurvlakken en kenmerkende “zips”: verticale lijnen die de compositie doorsnijden. Newman zocht met zijn schilderijen naar spiritualiteit en de menselijke ervaring van kleur. Hij probeert met de kleur en ruimte kijkers op een dieper niveau te raken. Maar voor sommige kijkers is dit blijkbaar teveel.
Restauratie
Het restaureren van de beschadigde werken van Newman bleek geen sinecure. Het Stedelijk Museum huurde het Amerikaanse bedrijf Daniel Goldreyer in voor de restauratie in 1991. Maar het project zorgde voor veel kritiek. Critici vonden dat subtiele nuances verloren waren gegaan. Waar Newman het rode in dunne laagjes over elkaar had aangebracht zodat diepte in de kleur ontstond, had Goldreyer huisverf en een roller had gebruikt. Volgens critici was het schilderij twee keer vernield: eerst tijdens de aanval en opnieuw tijdens de restauratie.
Goldreyer was echter niet gediend van alle kritiek. Zeker niet toen ook werknemers van het Stedelijk Museum zich bij de critici aansloten. Hij spande een rechtszaak van $125 miljoen aan tegen de gemeente Amsterdam en het Museum, omdat hij beweerde dat zijn reputatie was geschaad. Uiteindelijk kwam het tot een schikking tussen het museum en de restaurator.
Cathedra
Ook de aanvaller Gerard Jan van Bladeren was niet onder de indruk van de restauratie. Hij ging daarom in 1997 opnieuw met een Stanleymes het Stedelijk Museum in op zoek naar het schilderij. Hij wilde “Who is afraid of red, yellow and blue? III” definitief kapot maken. Toen bleek dat het niet tentoongesteld werd op dat moment, richtte Van Bladeren zijn woede op een ander schilderij van Newman: het donkerblauwe Cathedra. Hij bewerkte het doek op een zelfde manier.
Gelukkig verliep de restauratie van dit werk een stuk soepeler. Langzaam en met veel studie naar de technieken werd het doek gerestaureerd. Trots en met minder kritiek kwam het in 2001 terug in de museumzalen van het Stedelijk Museum. Sindsdien is er bij de schilderijen van Barnett Newman vrijwel permanent bewaking aanwezig, zodat toekomstige aanvallen voorkomen kunnen worden.
Meer artikelen lezen?
Lees ook onze andere kunstverhalen:
