Piramides, hiërogliefen en mummies: sinds de expeditie van Napoleon naar Egypte was Europa in de ban van Egypte. Deze ‘Egyptomanie’ blijft tot op de dag van vandaag populair in films en populaire cultuur, maar heeft ook een rijke geschiedenis in de kunst. Welke kunstenaars lieten zich inspireren door het oude Egypte?
The Mummy, Indiana Jones of Cleopatra: Hollywood is dol op het oude Egypte. Er zijn weinig oude beschavingen die zoveel mysterie oproepen. Piramides in de woestijn, onbegrijpelijke hiërogliefen en goden in de vorm van dieren, de sporen van de Oude Egyptenaren spreken enorm tot de verbeelding. De Egyptomanie in de kunst begon rond 1800, toen Napoleon Egypte binnenviel. Hoewel de campagne militair uitliep op een mislukking, was de Franse expeditie een groot wetenschappelijk succes doordat er tientallen wetenschappers, archeologen en kunstenaars met Napoleon waren meegereisd naar Egypte.
Napoleon
Napoleons campagne in Egypte duurde slechts van 1798 tot 1801. Na initieel succes op het slagveld werden de Fransen in 1801 verjaagd door een Brits-Ottomaanse legermacht. Toch presenteerde Napoleon zichzelf in schilderijen en toespraken als overwinnaar. Napoleon zag zichzelf als de bevrijder van de onderdrukte Egyptenaren van de harde heerschappij van de Mamelukken. Om Napoleons onverschrokkenheid te laten zien, schilderde Antoine Jean Gros Napoleon in 1804 tijdens een bezoek aan de slachtoffers van de pest. Napoleon raakte de ziekten zelfs aan, waarmee hij zelf het risico liep om ook ziek te worden. Het schilderij bestendigt het beeld van Napoleon als redder van de “hulpeloze” Egyptenaren.
Opvallend was dat Napoleon 167 wetenschappers meenam op zijn Egyptische expeditie. Het onderzoek van de Franse geleerden leidde tot de vierdelige Mémoires sur l’Égypte (1798-1801), die later werd uitgebreid tot het 23-delige Description de l’Égypte (1809-1821). Hierdoor raakte de kennis over Egypte verspreid over heel Europa. Bijzonder was de ontdekking van de Steen van Rosetta door de jonge ingenieur Pierre-François Bouchard. Dankzij de steen kon de Fransman Jean-François Champollion in 1822 de betekenis van hiërogliefen ontcijferen.
Jean-Léon Gérôme
De Franse kunstschilder Jean-Léon Gérôme raakte gefascineerd door de Egyptische, Griekse en Romeinse oudheid. Hij groeide uit tot de belangrijkste oriëntalistische kunstenaar van de 19e eeuw. Initieel baseerde hij zijn Egyptische schilderijen op de beschrijvingen in Description de l’Égypte. Maar in 1856 bezocht Gérôme Egypte voor het eerst zelf. Hij reisde over de Nijl van Caïro tot Abu Simbel. De schetsen die hij maakte, gebruikte hij later in Frankrijk om uit te werken tot volledige schilderijen.
In Napoleon voor de Sfinx schept Jean-Léon Gérôme het beeld dat Napoleon zich kan meten met de farao’s. Gérôme maakte meerdere schilderijen waarin hij de Egyptische campagne indrukwekkender laat lijken, dan deze was. Maak vaker nog gebruikt hij Egyptische motieven in fantasieschilderijen. In de Slangenbezweerder (1879, boven dit artikel) plaatst hij de Egyptische traditie van slangenbezweren in een Ottomaanse omgeving, terwijl dit buiten Egypte helemaal niet voorkwam.
Mekka
Op de Salon van 1861 won Léon Belly een eersteklas medaille met een schilderij van een karavaan in de Sahara. Het schilderij toont een lange karavaan die op weg is naar Mekka. Het publiek was onder de indruk van de lange processie. Door het levensgrote formaat voelde het alsof de toeschouwers zelf onderdeel waren van het werk. Een criticus verklaarde dat toen hij “terugkwam in de Salon, het leek alsof elke bezoeker deel uitmaakte van de karavaan”.
Hoewel het schilderij dus een pelgrimstocht van moslims naar Mekka laat zien, heeft Belly ook discreet een christelijk tafereel toegevoegd. Wie goed kijkt, ziet links een man die naast een vrouw en haar kind op een ezel loopt. Het is een onopvallende verwijzing naar de vlucht naar Egypte van Maria, Jozef en Jezus. Door deze associatie geeft Belly aan dat hij zich inzet voor het idee dat er, voorbij de verdeeldheid, een universele religie bestaat, één geloof en één God.
Eugène Giradet – de Vlucht naar Egypte
Luc Olivier Merson – Rust tijdens de vlucht naar Egypte
de Vlucht naar Egypte
Ook andere oriëntalistische kunstenaars grepen terug naar het Bijbelverhaal over de Vlucht naar Egypte om een mooi woestijnlandschap te schilderen. Maar de wijze waarop was verschillend. Luc Olivier Merson toont een geïdealiseerd tafereel, waarin Maria en Jezus tussen de klauwen van de sfinx in slaap zijn gevallen. De ezel is op zoek naar wat droge grassprietjes Terwijl Eugène Giradet benadrukt hoe moeilijk de vlucht van Jozef en Maria moet zijn geweest. In zijn schilderij zien we de sporen van Jozef en Maria in de immense leegte van de woestijn. De ezel lijkt uitgedroogd, maar Jozef geeft niet op en kijkt hoopvol vooruit.
De oriëntalistische schilderijen tonen de ambivalente houding tegenover Egypte. Enerzijds was er oprechte interesse in de oude beschaving en het woestijnlandschap voor de oude beschaving en haar mysteriën, anderzijds werden vaak stereotiepe en geromantiseerde beelden gecreëerd. De Europese kunstliefhebbers waren meer gecharmeerd van een exotische fantasie dan van de historische realiteit.
Meer artikelen over 19e eeuwse kunst?
Lees ook onze andere artikelen over het impressionisme en andere 19e eeuwse kunststromingen:
