Goddelijke Liefde en Aardse Macht in het Palazzo Farnese

In het Palazzo Farnese bevindt zich een van de meest virtuoze fresco’s uit de Renaissance. Annibale Carracci vereeuwigde op het plafond de mooiste liefdesverhalen uit de Griekse mythologie. In de lieflijke taferelen zit een onmiskenbare boodschap verborgen: de machtshonger van de familie Farnese!

In de 16e eeuw was de familie Farnese een van de machtigste families van Italië. Alessandro Farnese werd op 13 oktober 1534 gekozen als paus Paulus III en daarnaast bracht de familie een handvol kardinalen voort. De Farneses droegen de adellijke titel Hertog van Parma en regeerden zelfs even over de Nederlanden in opdracht van de Spaanse koning. De ambitie van Alessandro blijkt uit de bouw van een indrukwekkend stadspaleis in Rome, waarmee hij hun rijkdom en macht kon tonen.

Palazzo Farnese

De Farneses begrepen dat kunst een manier was om hun aanzien te vergroten. Ze kochten daarom de mooiste antieke beelden voor hun persoonlijke kunstcollectie. Wereldberoemde klassieke beelden, zoals de Farnese Hercules, de Farnese Antinous en de Farnese Atlas, dragen nog steeds de naam van de familie. De beeldencollectie werd tentoongesteld in de westvleugel van het Palazzo Farnese. Oorspronkelijk was de ruimte een open loggia geweest, maar speciaal voor de sculpturen werd de zaak overkapt. Kardinaal Odoardo Farnese gaf in 1597 Annibale Carracci de opdracht om een fresco te maken voor het plafond van de zaal. Om aan te sluiten bij de klassieke beelden kreeg hij de opdracht verhalen uit de Griekse mythologie te schilderen.

Carracci liet zich inspireren door het beroemdste plafondfresco uit de Renaissance: de Sixtijnse kapel. Net als Michelangelo schilderde hij architectonische elementen, zoals marmeren randen, bronzen medaillons en gouden lijsten. Maar niets hiervan is echt: alles is geschilderd. Waar Carracci werkelijk excelleert, is in zijn gewaagde trompe d’oeil effecten: gouden lijsten lijken achteloos over medaillons heen te zijn geplaatst. Ook de figuren die op de dakrand zitten, schilderde hij over de architectonische elementen heen. Hierdoor wordt het plafond levendig en is de dieptewerking nog geloofwaardiger dan in Michelangelo’s Sixtijnse kapel.

de Liefde van de Goden

Het centrale paneel van het plafond toont “De Triomf van Bacchus en Ariadne”. Het werk is gebaseerd op het mythologische verhaal waarin Bacchus, de god van de wijn, het hart wist te veroveren van de prinses Ariadne. Carracci schilderde de processie ter ere van hun huwelijk. De compositie refereert subtiel aan de triomftochten uit de Romeinse Republiek en het Keizerrijk, waarbij zegevierende veldheren als ‘imperator’ hun intocht maakten. Bovendien was de verbinding tussen de “aardse” Ariadne en de “goddelijke” Bacchus een symbool voor de aspiraties van de Farnese familie. Ze waren niet alleen wereldlijke heersers, maar als kardinalen ook belangrijke kerkelijke machthebbers.

Ook alle andere taferelen op de plafondschildering gaan over liefdesgeschiedenissen uit de Griekse mythologie. Carracci schilderde relaties tussen goden en gewone stervelingen: Aurora valt voor de jager Cephalus, Diana bewondert de slapende Endymion, Venus verleidt Anchises, Jupiter neemt Ganymedes mee, en Hercules is samen afgebeeld met Iole. Het zijn opnieuw subtiele symbolen voor de aspiraties van de familie Farnese.

Antieke beelden

Annibale Carracci schilderde in de heersende stijl van het Italiaanse maniërisme veel naakte lichamen in gedraaide houding. Hij gebruikte voor zijn plafondschildering de antieke beeldencollectie van de familie Farnese als inspiratie. Zo was de Farnese Dionysos een voorbeeld voor het fresco waarin Paris de gouden appel krijgt aangereikt door Mercurius.

Pronkstuk van de Farnese collectie was het marmeren beeld van Hercules met de vacht van de leeuw van Nemea. Het beeld diende als voorbeeld voor Carracci’s fresco over de liefde tussen Hercules en Iole. De baard en zijn gespierde lichaam zijn direct geïnspireerd door het standbeeld. De leeuwenhuid hangt nu over Iole’s hoofd heen. Met het fresco benadrukt Carracci de intellectuele smaak en de rijke beeldencollectie van de Farnese familie.

Polyphemus

De Farnese-familie gaf met twee fresco’s over de cycloop Polyphemus ook een diplomatieke boodschap. Carracci schilderde hem woedend als hij Odysseus probeert te bekogelen met stenen, nadat deze hem de ogen heeft uitgestoken. In het tweede fresco speelt Polyphemus de panfluit uit liefdesverdriet om de zeenimf Galatea, die hem afwees vanwege zijn lelijkheid. De symboliek is duidelijk: de Farneses konden liefhebben, maar waren gevaarlijk wanneer ze getergd werden. In een tijdperk waarin beelden belangrijker waren dan woorden, gebruikt Carracci zijn fresco dus om de ambitie en de macht van de familie Farnese te benadrukken.

Meer artikelen lezen?

Lees ook onze andere artikelen over kunstwerken die gemaakt werden in serie: