De Notre Dame: Een Kathedraal van Geschiedenis en Kunst

Vijf jaar na de verwoestende brand opent de Notre Dame komend weekend weer haar deuren. Kunstenaars hebben de Notre Dame eeuwenlang afgebeeld in schilderijen en prenten. De kathedraal weerspiegelt generaties kunst, geloof en geschiedenis.

De Notre Dame bepaalt al 750 jaar de skyline van Parijs. De bouwlieden die in 1163 aan het kathedraal begonnen zouden de majestueuze kathedraal nooit in volle glorie zien, want de bouw duurde bijna 100 jaar. De gotische bouwstijl was bij de start van de bouw een noviteit. Op een prent van Fouquet uit 1460 staan de statige klokkentorens symbool als bakens van het geloof. In het geïllumineerde manuscript zien we de hand van God de duivels op aarde verjagen en de gelovigen beschermen.

**Noël Bellemare –** Vooraanzicht van de Notre Dame
**Jean Fouquet –** De rechterhand van God beschermt de gelovigen tegen de demonen

Toewijding aan Maria

De Notre Dame is gewijd aan de maagd Maria. De kerk kreeg een prominente plaats in de Maria-verering, die opleefde nadat de protestanten waren verjaagd uit Frankrijk. De katholieke koning Lodewijk XIII liet 14 wandtapijten maken over het leven van Maria ter versiering van het koor. Het hoogaltaar werd verfraaid met een ontroerende pietà van Nicolas Coustou, waar Maria rouwt om de dood van Jezus.

Het gilde van de goudsmeden liet tussen 1630 en 1708 ieder jaar een schilderij voor de Notre Dame maken. In de serie schilderen stond het leven van de apostelen centraal. Tientallen Franse kunstschilders werkten mee aan het project. De schilderijen waren bijna vier meter hoog en werden ieder jaar aangeboden op 1 mei. Op het interieur dat Jean Francois Depelchin schilderde in 1789 zijn de ‘Mei-schilderijen’ prominent te zien in de kerk.

**Laurent de la Hyre** – Bekering van St Paulus
**Sébastien Bourdon –** Kruisiging van Petrus
**Jean Francois Depelchin –** Interieur in 1789

Revolutionaire Transformaties

Na de Franse revolutie werd de Notre Dame ontdaan van veel religieuze kunstwerken. De Notre Dame werd in 1792 omgebouwd tot een ‘Tempel van de Rede’ voor het nieuw geloofssysteem ter vervanging van het christendom. In deze Cultus van de Rede stonden rede, deugd en vrijheid centraal. Kunstwerken en wandtapijten uit de kerk raakten verspreid over heel Frankrijk of werden ondergebracht in het Louvre. Hierdoor is er tegenwoordig minder kunst aanwezig in de Notre Dame dan in de 17e en 18e eeuw.

Maar het nieuwe staatsgeloof houdt niet lang stand. In 1801 geeft Napoleon de kathedraal terug aan de katholieke kerk. Hij liet zich in de Notre Dame kronen als keizer der Fransen, prominent geschilderd door Jacques-Louis David. In “de Vrijheid leidt het volk”, het beroemde schilderij van Eugène Delacroix over de revolutie van 1830, staan de torens van de Notre Dame trots op de achtergrond. In het werk geeft de kerk aan dat de opstand in Parijs plaatsvond.

**Eugène Delacroix –** de Vrijheid leidt het volk
**Jacques-Louis David** – de Kroning van Napoleon

Stadsgezichten

In de 19e eeuw maakt het Middeleeuwse Parijs plaats voor brede boulevards, ontworpen door baron Haussmann. De Nederlandse kunstenaar Johan Barthold Jongkind trok naar Parijs en schilderde de veranderende stad. Op zijn schilderijen is de belangrijke rol van de Seine te zien voor de aanvoer van bouwmaterialen. Arbeiders zijn op de kades van de rivier bezig met het laden en lossen van de schepen. Op de achtergrond steken de klokkentorens van de Notre Dame uit boven de moderne Franse herenhuizen.

In de schilderijen gebruikte Jongkind een losse, bijna schetsmatige schilderstijl met korte, levendige penseelstreken. Vooral in de weerspiegeling van het water is dit goed te zien. Hij gebruikte een helder kleurpalet met veel nuances van blauw, grijs en groen, die de wateren van de Seine en de atmosfeer van Parijs perfect weergeven.

**Johan Barthold Jongkind –** Schilderijen van de kades van de Seine

Artistieke Interpretaties

Met de opkomst van het impressionisme in de 19e eeuw veranderden de schilderijen van de Notre Dame. Plots veranderen de kleuren van de kahedraal in paars, blauw of vijftig tinten grijzen. Kunstenaars gebruikten de kerk om verschillende weersomstandigheden, seizoenen en tijden van de dag te laten zien. Het bouwwerk wordt gebruikt om ‘het moment’ te vangen op doek.

Van symbool voor geloof in de prenten van Jean Fouquet tot de geschiedenislessen van Jacques-Louis David: iedere generatie kunstenaars heeft dus een nieuwe visie op de Notre Dame. Zo ontleedden 20e eeuwse kunstenaars de kathedraal tot geometrische vormen. Robert Delauney koos een bijzonder perspectief vanaf het dak van de kerk, waar hij met tinten blauw de schaduwen aangeeft. Dezelfde versimpeling is te zien in een schilderij van Matisse: de kathedraal is een paarsig kleurvlak.

V.l.n.r. Maximilien Luce, Maximilien Luce, Edward Hopper, Albert Marquet, Albert Marquet en Childe Hassam

Heropening

Afgelopen week mochten journalisten het interieur van de Notre Dame alvast bekijken. President Emmanuel Macron noemde de kathedraal “zelfs mooier dan voor de brand”. Alle beschadigde kunstwerken zijn volledig gerestaureerd en de kerk ziet er weer fris uit. Vanaf komend weekend mag ook het publiek weer naar binnen. De aartsbisschop van Parijs heeft een feestweek afgekondigd met dagelijks kerkdiensten en ontmoetingen met Parijzenaars. Zo wordt er dit najaar weer een nieuw hoofdstuk toegevoegd aan de eeuwenoude geschiedenis van de kathedraal.