Hiroshige toont Tokio als nooit tevoren

Twee eeuwen isolement, een verwoestende aardbeving en een stad die zichzelf heruitvindt: dat is het decor waartegen Utagawa Hiroshige zijn beroemdste prentenserie maakte. In Honderd beroemde gezichten op Edo legde hij de stad vast in verandering. Zijn ongewone, soms bijna komische composities beïnvloedden decennia later nog kunstenaars in Europa.

In 1854 tekenden de Amerikaanse president Franklin Pierce en de Japanse keizer Kōmei een verdrag waarmee een einde kwam aan de isolatie van Japan. Ruim 200 jaar weigerde de Japanse shogun, de politieke leider, buitenlandse schepen te ontvangen. Alleen op de enclave Deshima was beperkte handel mogelijk. In hetzelfde jaar vroeg kunstenaar Utagawa Hiroshige de Japanse censor om een serie van 100 prenten te maken over Edo, het huidige Tokio. Na een proef van 5 prenten kreeg hij toestemming om te beginnen.

Edo

Toen Hiroshige aan de serie van 100 prenten over Edo begon was hij een succesvol kunstenaar. De houtsneden van Hiroshige en andere kunstenaars werden in de 18e en 19e eeuw in grote aantallen geproduceerd. De prenten worden ukiyo-e genoemd, wat ‘afbeeldingen van de zwevende wereld’ betekent. Hiroshige had eerder reeksen ukiyo-e gemaakt over de belangrijkste wegen van Japan: de 53 stations van de Tōkaidō en de 69 stations van de Kisokaidō. Zijn prentenseries werden steeds ambitieuzer.

De keuze om een reeks prenten te maken over Edo en de omgeving van de stad was mogelijk geïnspireerd op het zevendelige boek “de beroemde plekken in Edo” geïllustreerd door Hasegawa Settan. Hiroshige maakte geen letterlijke kopieën. In “De mantelhangende den bij de Senzoku-vijver” is goed te zien hoe hij de compositie van Hasegawa gebruikte. De den behield zijn prominente plaats. Maar de kronkelende rivier met spectaculaire kleureffecten kreeg meer ruimte ten koste van het huisje aan de onderkant.

Aardbeving

Hiroshige maakte de serie een jaar na de grote aardbeving van Edo in 1855 (Ansei Edo Jishin). Het was de derde grote aardbeving in de regio binnen een jaar. Het epicentrum lag dicht bij Edo. Door ingestorte gebouwen en de daaropvolgende branden kwamen 7.000 tot 10.000 mensen om het leven en gingen ongeveer 14.000 gebouwen verloren. Edo was een stad in wederopbouw.

Hiroshige publiceerde de 119 prenten verspreid over 2 jaar. Hij speelde in op de actualiteit. Zo publiceerde hij een prent van de historische winkelstraat Shitaya Hirokōji met de Matsuzakaya-textielwinkel in dezelfde maand dat de winkel heropende na de aardbeving. Een prent van het bloemenpaviljoen bij de Dango-helling verwijst naar het bezoek van shogun Tokugawa Iesada aan het park na het herstel van de paviljoens. Een prent van Yoshiwara, de prostitutiewijk van Edo, kwam uit rondom de heropening van het gebied nadat het was afgebrand tijdens de aardbeving van 1855.

Westerse invloed

Hoewel Japan eeuwenlang afgesloten was van de westerse wereld, kwamen af en toe via Deshima Europese boeken, gravures en prenten het land binnen. Daarmee leerden Japanse kunstenaars een nieuwe tekentechniek kennen: lineair perspectief met een verdwijnpunt aan de horizon. Japanse kunstenaars raakten in de 18e eeuw geïnteresseerd in dit westerse dieptesysteem. Prentmakers als Okumura Masanobu en later Utagawa Toyoharu experimenteerden met deze nieuwe vorm van dieptewerking. Via Toyoharu kwam ook Hiroshige in aanraking met het westerse perspectief.

In Honderd beroemde gezichten op Edo past Hiroshige vooral in de straatgezichten het lijnperspectief toe. Suruga-chō is het duidelijkste voorbeeld: de compositie kijkt recht een brede winkelstraat in, waarbij de daken van de huizen samenkomen in een enkel verdwijnpunt. Nachtgezicht op Saruwaka-machi laat hetzelfde principe zien, nu toegepast op een nachtelijke uitgaansstraat vol theaterhuizen. De rijen gebouwen lopen scherp naar binnen toe om de perspectivische lijnen visueel te benadrukken. Waar oudere Japanse prentkunst plat was, construeert Hiroshige hier een driedimensionaal effect dat de kijker de straat in trekt.

Bijzondere perspectieven

In deze serie drijft Hiroshige het perspectief verder door dan zijn voorgangers, door extreem grote voorgrondelementen te introduceren. Dat geeft een komisch effect. In Naito Shinjuku, Yotsuya kijkt de toeschouwer tegen het achterste van twee paarden, inclusief hoeven en keutels. De ongewone, lage kijkhoek werd destijds door zowel Japanse als Europese critici als vulgair ervaren, maar Hiroshige gebruikte hem doelbewust: de plek was een beruchte prostitutiebuurt, en het lage gezichtspunt paste bij die reputatie.

In Mannenbrug, Fukagawa hangt een levende schildpad groot en gedetailleerd in de voorgrond. Op de achtergrond is de Mannen-brug te zien. Hiroshige haalt hier een woordgrapje uit: Mannen (万年) betekent “10.000 jaar” in het Japans. De schildpad staat hier symbool voor een lang leven en staat dus symbool voor 10.000 jaar. Het district Fukagawa stond bovendien bekend om het fokken van schildpadden. Straatverkopers verkochten ze in de buurt van bruggen, zodat mensen ze konden kopen en in de kanalen konden uitzetten. Deze daad van barmhartigheid maakte deel uit van een boeddhistisch ritueel om goed karma te vergaren.

Navolging

De serie met “Honderd beroemde uitzichten op Edo” werd ook buiten Japan een groot succes. Nu de Japanse grenzen open waren, kwamen de prenten ook in grote aantallen naar Europa. Van Gogh bewonderde de houtsneden van Hiroshige vanwege hun heldere kleuren en kenmerkende composities. In 1887 maakte hij daarom twee schilderijen in olieverf naar prenten uit de serie. Van Gogh maakte de kleuren intenser dan in het origineel en vulde de rand met Japanse karakters die hij van andere prenten had gekopieerd.

Honderd beroemde gezichten op Edo laat zien hoe Hiroshige de laatste jaren van het oude Japan vastlegde, vlak voordat het land zich definitief opende voor de rest van de wereld. De serie combineert actuele gebeurtenissen, lokale symboliek en westerse technieken tot een beeld van een stad in wederopbouw. Van de oorspronkelijke honderd geplande prenten kwam Hiroshige uiteindelijk op 119 uit. Hij overleed voordat de serie compleet was, waarna zijn leerling Hiroshige II de laatste prent afmaakte.

Meer artikelen lezen?

Lees ook onze andere artikelen over kunstwerken die gemaakt werden in serie:

Geef een reactie

Scroll naar boven