Nocturnes brachten Whistler naar faillissement

Tussen 1871 en 1885 schilderde James Abbott McNeill Whistler een reeks van 52 werken die hij ‘Nocturnes’ noemde. Hoewel de titel doet denken aan muziek, waren het monochrome schilderijen van nachtelijke landschappen. De invloedrijke Engelse kunstcriticus John Ruskin reageerde vernietigend op de Nocturnes. Zijn scherpe kritiek had dramatische gevolgen: de controverse die erop volgde dreef Whistler uiteindelijk tot een faillissement.

In 1877 presenteerde James Abbott McNeill Whistler zijn nieuwste schilderij “The Falling Rocket”. Het was een bijna zwart doek met een aantal gele en oranje spikkels. Whistler schilderde het vuurwerk boven de Cremorne Gardens. Aan de rand van het water zijn een aantal personen zichtbaar. Het lijken wel geesten die opgaan in de rook van het vuurwerk.

**James Abbott** **McNeill Whistler –** Arrangement in Gray: Portrait of the Painter
Nocturne in Black and Gold – the Falling Rocket / the Fire Wheel

John Ruskin

De Engelse kunstcriticus John Ruskin zag het werk op een tentoonstelling in de Grosvenor Gallery. Hij walgde van het werk. In een recensie schreef hij dat Whistler “een verfpot in het gezicht van het publiek had gegooid”. De harde kritiek op The Falling Rocket had grote gevolgen. Rijke kunstliefhebbers schaamden zich ervoor werk van Whistler in hun bezit te hebben. Whistler verkocht nauwelijks schilderijen meer en kwam in financiële nood.

Het was niet het eerste akkefietje tussen de twee. Ruskin had al jaren kritiek op de schilderijen van Whistler. Hij vond dat kunst de werkelijkheid getrouw moest weergeven. Voor hem moest een schilderij duidelijk herkenbare details bevatten en veel tijd en vakmanschap tonen. James Whistler daarentegen zag kunst als puur esthetische ervaring – “art for art’s sake”. Hij wilde sfeer en gevoel overbrengen door kleur en toon, niet door gedetailleerde weergave. In zijn serie ‘Nocturnes’ is deze visie duidelijk te zien.

**Utagawa Hiroshige –** Kumanojūnisha Shrine / Kyōbashi Bridge
**James Abbott** **McNeill Whistler –** Variatie in groen en violet / Nocturne in blauw en goud

Nocturnes

Whistler schilderde zijn eerste Nocturne op een avond aan de Thames in de Londense wijk Chelsea. Na het zien van een aantal Japanse prenten in een theehuis was Whistler in de ban geraakt van de Japanse schilderkunst. Vooral de serie prenten die Hiroshige maakte van de Tōkaidō, een Japanse handelsroute, maakte veel indruk op hem. De wijze waarop Hiroshige de sfeer van Japan overbracht in simpele tekeningen, probeerde hij ook te bereiken in zijn schilderijen.

Op de avond in Chelsea schilderde hij twee schilderijen: “Variaties in groen en violet” en “Nocturne in blauw en zilver”. De schilderijen tonen de mensen aan het water in de avond en bij nacht. Maar ze vangen vooral het gevoel van de simpele leven aan de rand van de stad. De moderne gebouwen en fabrieken verdwijnen in de schaduw. Alleen de mensen, de lucht en het water zijn nog zichtbaar. Whistler gebruikte muziektermen als titels van zijn schilderijen. “Variaties” en “Nocturnes” zoals in de pianostukken van Frédéric Chopin.

**James Abbott** **McNeill Whistler –** Nocturne in blauw en zilver

Serie

De serie Nocturnes die Whistler tussen 1871 en 1885 schilderde, omvat 52 werken. De meeste tonen de Thames bij avond of nacht en zijn gemaakt in Londen. Steeds keerde hij terug naar dezelfde thema’s: water, licht en mist. De schilderijen zijn opgebouwd uit dunne, vloeiende verflagen. Hij verdunde zijn verf sterk met olie en terpentijn, zodat de kleuren in elkaar overliepen als aquarel. Hij noemde deze sterk verdunde verf ‘sauce’.

Het resultaat zijn werken die meer weg hebben van stemmingen dan van scènes. Titels als Nocturne in blauw en goud of Nocturne in zwart en goud verwijzen niet naar plaatsen, maar naar kleuren en gevoel. Zijn overtuiging dat een schilderij geen verhaal hoeft te vertellen — dat vorm, kleur en toon op zichzelf volstaan — legde de basis voor het modernisme. Kunstenaars als Monet, Kandinsky en later de abstracte expressionisten bouwden voort op precies deze gedachte.

Rechtszaak

Na de vernietigende recensie van Ruskin besloot Whistler een rechtszaak wegens smaad aan te spannen. Ruskin was niet aanwezig wegens ziekte en werd vertegenwoordigd door Edward Burne-Jones. Het werd een moeizame zitting voor Whistler. Kritisch werd hij bevraagd waarom hij 200 guineas durfde te rekenen voor een doek dat hij in twee dagen kon maken. Whistler antwoordde: “Ik vraag het niet voor het doek alleen, maar voor de kennis die ik heb opgedaan in het werk van een heel leven.” Zijn zaak werd er niet beter op, nadat het schilderij in eerste instantie op zijn kop werd neergezet.

Uiteindelijk won Whistler toch de zaak, maar de jury kende de kunstenaar slechts een kleine schadevergoeding toe. De proceskosten werden verdeeld tussen beide partijen. Voor Whistler was dit de druppel, hij ging failliet en werd gedwongen zijn huis aan Tite Street in Londen te verkopen. Toch schaadde de rechtszaak Ruskins reputatie nog meer. Hij trad af als professor aan de Universiteit van Oxford en stopte met het publiceren van recensies.

Hij verhuisde naar Venetië. Whistler schilderde Nocturnes tijdens zijn reis door Europa, zoals in Amsterdam en op het San Marco plein. Na een periode in Italië keerde Whistler terug uit Venetië als een gevierd kunstenaar. De Nocturnes, ooit weggezet als slordig en onaf, hangen nu in de grootste musea ter wereld.