In de Renaissance was schaak meer dan alleen een spel – het was een symbool van intellectuele verfijning. Sofonisba Anguissola schilderde een intiem familieportret rond het schaakbord. Ze laat hiermee zien dat schaak niet alleen is weggelegd voor militairen en strategen.
De Griekse goden waren naar Ethiopië afgereisd voor het huwelijk van Oceanus en Thetis. In deze mythologische setting plaatste de Italiaanse bisschop Marco Girolamo Vida zijn baanbrekende gedicht Scacchia Ludus (het Schaakspel), waarin hij beschrijft hoe Apollo en Mercurius tijdens de feestelijkheden een potje schaak spelen onder het oog van de andere goden. Door het schaakspel in de goddelijke sfeer te plaatsen, verhief Vida het van een simpel tijdverdrijf tot een nobel oorlogspel waarin de goden hun strategisch vernuft konden tonen.
Lucas van Leyden – de Schaakspelers
Paris Bondone – Twee schaakspelers
Schaak
Marco Girolamo Vida was geboren in Cremona, maar diende lange tijd aan het hof van paus Leo X in Rome. Uiteindelijk werd hij in 1533 door de andere Medici-paus, Clemens VII, benoemd tot bisschop van Alba. Hij schreef zijn gedicht over schaak in een periode van grote verandering voor het spel zelf. De oude Middeleeuwse regels waren over boord gegooid ten faveure van moderne regels, waarin de koningin een belangrijkere rol ging spelen. Vida’s gedicht documenteerde niet alleen deze nieuwe regels, maar introduceerde ook het gebruik van de toren. Het werd vertaald en raakte verspreid over heel Europa.
In de 16e- en 17e-eeuwse kunst zijn talloze schilderijen met plezier- en gokspelen te vinden. Vaak zien we beschonken mannen in een kroeg met kaarten of met dobbelspelen. De schilderijen hebben vaak een moralistische ondertoon: gokken en drank zijn slecht voor je. Het complexere schaak daarentegen wordt eerder geassocieerd met slimheid, strategie en macht. Rijke mannen lieten zich afbeelden met een schaakbord als symbool van hun intellect, vergelijkbaar met boeken of wetenschappelijke instrumenten.
Sofonisba Anguissola
In Cremona, dezelfde stad waar Marco Girolamo Vida zijn schaakgedicht schreef, werkte ook de jonge kunstschilder Sofonisba Anguissola. Afkomstig uit een rijk adellijk gezin, kreeg ze een humanistische opvoeding waarin literatuur, muziek en zelfs schaak een prominente plek innamen. Ze kreeg van haar vader de mogelijkheid om zich te bekwamen in de schilderkunst in het atelier van Bernardino Campi. Later verhuisde ze zelfs naar Milaan om verder te studeren bij Bernardino Gatti. Hierdoor ontwikkelde ze zich tot één van de eerste vrouwelijke kunstenaars van haar tijd.
In 1555 schilderde ze een intiem familieportret van haar zusjes, die rondom het schaakbord zitten. Lucia, de oudste, kijkt de toeschouwer direct aan. In haar hand houdt ze de zwarte koningin vast. Ze heeft hiermee net haar zusje verslagen. Tegenover haar zit Minerva, die teleurgesteld en vol verrassing opkijkt door de winnende zet van haar zus. De jongste zus, Europa, kijkt speels naar Minerva’s reactie. Het schilderij is een speels familie portret, maar is tegelijk bedoeld om te imponeren. Dat drie jonge vrouwen konden schaken, was een teken van hun intellectuele opvoeding.
Anguissola’s inscriptie op het schaakbord – “SOPHONISBA ANGUSSOLA VIRGO AMILCARIS FILIA EX VERA EFFIGIE TRES SUAS SORORES ET ANCILLAM PINXIT MDLV” (Sofonisba Anguissola, de maagdelijke dochter van Amilcare, schilderde haar drie zussen en de meid in 1555) – benadrukte niet alleen haar artistieke autoriteit, maar ook haar deugdzaamheid. Tegenwoordig klinkt het misschien vreemd om jezelf zo nadrukkelijk als maagd te presenteren, maar in de 16e eeuw was dit een teken van goede zeden. Opnieuw benadrukt Anguissola hiermee hun correcte opvoeding.
Michelangelo
Haar talent werd zelfs erkend door Michelangelo, de grootste kunstenaar van zijn tijd. In 1562 ontving hij een tekening van Anguissola waarop haar lachende zusje Europa stond afgebeeld met een oude vrouw. Michelangelo was onder de indruk van levensechte tekening, maar merkte op dat hij nog meer geïnteresseerd zou zijn in een tekening van een huilend kind, omdat hij dat als een grotere uitdaging beschouwde. Als reactie hierop stuurde Sofonisba hem een studie van haar huilende broer, Asdrubale, samen met hun zus Minerva. Volgens kunsthistoricus Roberto Longhi is deze tekening de inspiratiebron geweest van Caravaggio voor zijn schilderij van een jongen die door een hagedis gebeten wordt.
Asdrubale en Minerva zijn ook te zien in een ander familieportret, waarin Sofonisba Anguissola haar vader Amilcare schilderde. Ze portretteert hem nadrukkelijk als een zorgzame vader, die zijn kinderen voorbereidde voor het leven als volwassene. Zijn ingetogen zwarte kleding contrasteert met de rijkversierde jurk van Minerva. Het lijkt alsof Sofonisba wilde zeggen dat haar vader meer overhad voor zijn kinderen, dan voor zichzelf. Het schilderij is zo een eerbetoon aan haar vader, die haar schilderscarrière mogelijk had gemaakt.
Sofonisba Anguissola – het Familieportret
Meer wereldberoemde kunstwerken
Lees ook onze andere artikelen waarin we wereldberoemde kunstwerken bespreken:
Superleuk artikel over Anguissola! Graag zou ik willen weten waar je haar tekeningen kunt zien Hoeveel zijn er nog?
Er zijn tekeningen in de collecties van het Uffizi (Florence) en het Museo di Capodimonte (Napels), maar deze zijn niet permanent tentoongesteld vanwege de kwetsbaarheid. Vaak is een tijdelijke tentoonstelling de enige kans om tekeningen te zien. Ik durf nu niet te zeggen wanneer en waar dit het geval zal zijn.