Een vrouw in een witte jurk ligt te slapen op een bed, met een boze geest op haar borst. Achter haar komt een paardenkop dreigend tevoorschijn uit een donker gordijn. Wat betekent deze Nachtmerrie van Johann Heinrich Füssli?
Stel je voor, je wordt wakker, maar je kunt je niet bewegen. In de kamer zitten monsters, die dreigend op je af komen. Angst trekt door je lichaam. Hoe kom je hier zo snel mogelijk weg, voordat de monsters je bespringen? Zelden heb je je zo kwetsbaar en onmachtig gevoeld. Het lijkt misschien een gek verhaal, maar ongeveer 8% van de bevolking maakt dit tenminste één keer in zijn leven mee. Artsen noemen deze ervaring ‘slaapverlamming’, een soort van halfslaap. Vaak komt dit voor aan het begin van de slaap, of vlak voor het wakker worden. Mensen kunnen zich dan niet bewegen, maar zijn wel bij bewustzijn en kunnen gaan hallucineren.
Nachtmerrie
Volgens sommige kunsthistorici moet Johann Heinrich Füssli geprobeerd hebben om een slaapverlamming te schilderen. Op het doek ligt een vrouw in een witte jurk languit op een bed. De gestrekte armen kan ze niet bewegen. Op haar zit een monster, een hallucinatie. Het paard, een merrie, verwijst naar de titel van het schilderij: De Nachtmerrie. In de 18e eeuw omschreef men een merrie als ‘een geest die in de heidense mythologie in verband werd gebracht met kwelling of het verstikken van slapers’.
Johann Heinrich Füssli was een Zwitserse kunstenaar, die een groot deel van zijn leven in Londen werkte. Füssli stond bekend om zijn romantische schilderijen over literaire werken, zoals Shakespeare en Milton. In 1790 werd hij lid van de Royal Academy met een schilderij van de Noorse god Thor, die vecht met een slang, opnieuw een mythologisch verhaal. Toch lijkt de Nachtmerrie niet gebaseerd te zijn op een bestaand verhaal.
Incubus
Maar wat is de kleine, monsterachtige figuur op de rug van de vrouw? Het wezen heeft een gespierd, bijna menselijk lichaam, maar met een onheilspellende kop. Füssli grijpt hier terug naar de Middeleeuwse literatuur. Een incubus is een demon, die vrouwen in hun slaap bezocht. Geslachtsgemeenschap met een incubus zorgde voor de geboorte van heksen en andere duivelse wezens.
In deze seksuele verwijzing zag kunsthistoricus H. W. Janson een meer persoonlijke interpretatie van het werk. Volgens hem schilderde Füssli de Nachtmerrie als symbool voor zijn onbeantwoorde liefde voor Anna Landholdt. Anna was verloofd met een andere man, maar staat op de achterkant van het schilderij geportretteerd. Anna Landholdt zou dan de slapende vrouw zijn. Füssli’s seksuele verlangen naar haar wordt verbeeld door de incubus op haar rug.
Frankenstein
Füssli stelde de Nachtmerrie voor het eerst tentoon tijdens jaarlijkse tentoonstelling van de Royal Academy in 1782. Het publiek vond het schilderij afschrikwekkend, maar tegelijk fascinerend. Mensen kwamen speciaal voor de Nachtmerrie naar de tentoonstelling, die 12.000 bezoekers meer trok dan het jaar ervoor. Na de tentoonstelling besloot hij meerdere kopieën te maken en een afbeelding in omloop te brengen als prent. Hierdoor raakte het schilderij al snel bekend in heel Europa.
De nachtmerrie was de inspiratie voor een scene in de roman Frankenstein van Mary Shelley. Als Frankenstein de vrouw van de hoofdpersoon Victor vermoordt, schrijft ze: “Ze was daar, levenloos en stil, over het bed gegooid, haar hoofd hangend en haar bleke en vervormde trekken half bedekt door haar.” Het is niet bekend of Shelley het schilderij zelf gezien heeft, of alleen de prent kende. Maar zeker is dat Füssli’s Nachtmerrie zoveel indruk maakte, dat ze het gebruikte in haar griezelroman.
Meer wereldberoemde kunstwerken
Lees ook onze andere artikelen waarin we wereldberoemde kunstwerken bespreken:
